منظور از اجربه و اقفزه در عذاب قمّل

خداوند برای بیدار شدن فرعونیان و نیز کیفر برخی گناهانشان، آنان را دچار گرفتاری‌های متعددی کرد که  یکی از آنها «قُمَّل»(به ضم قاف و تشدید و فتح میم) بود.[1]_x005F_x000D_ گزارش شده است که این عذاب هم به خودشان و هم به محصولات کشاورزی آنان آسیب وارد می‌کرد و به عنوان نمونه در گزارشی می‌خوانیم که یک فرد کشاورز، ده جریب گندم را به آسیاب برده و به دلیل فاسد بودن بیشتر آن، تنها سه قفیزش قابل استفاده بود._x005F_x000D_ در مورد مقدار و اندازه «جریب» و «قفیز» که در روایت آمده باید گفت: در گذشته‌های دور و حتی سده‌های اخیر در اوزان و مقادیر، استاندارد خاصی حاکم نبود. برای نمونه، «مَن تبریز» با «مَن لرستان»، «مَن ری» و ... بیشتر بخوانید متفاوت بود._x005F_x000D_  در همین راستا در کتب لغوی در مورد این واحدهای وزنی گفته شده که مقدار «جَریب»[2] که جمع آن «اجربه» است،[3] در مناطق مختلف، متفاوت است.[4] به هر حال گفته شده است هر «جریب» معادل 4 «قفیز» است.[5] قفیز نیز که جمع آن قفزان و یا اقفزه است، معادل 8 «مکوک» است.[6] مکوک که جمع آن مکاکیک است، معادل یک «صاع» و نصف است[7] و هر صاع حدود 3 «کیلو»[8] تا 3 کیلو و نیم است.[9] لذا مکاکیک حدود چهار کیلو و نیم است. قفیز نیز حدود 36 کیلو بوده و جریب حدود 144 کیلو می‌باشد._x005F_x000D_ اگرچه نمی‌توان آنچه در روایات بیان شده است را دقیقاً با معیار امروزی تطبیق داد،[10] اما حدوداً می‌توان گفت که اگر کسى ده جریب(1450 کیلو یا اندکی کمتر و بیشتر) گندم به آسیاب می‌برد، تنها سه قفیز (110 کیلو یا اندکی کمتر و بیشتر) عاید او می‌شد و به عبارتی بیش از نود درصد محصول کشاورزی آنان غیر قابل استفاده بود، علاوه بر آن گزارش شده که با مصرف این محصولات نیز موى بدن و حدقه و پلک چشم و ابروهاى آنان آسیب دیده، به گونه‌ای که خیال می‌شد پوست بدن‌هاى آنان مبتلا به گرى(اگزما، سودا) شده است.[11] _x005F_x000D_   [1]. در مورد معنای قمّل و نیز دیگر عذاب‌هاب بنی اسرائیل، ر.ک: «بلاهای نازل شده بر فرعونیان»، 104238. [2]. نوعی از جریب به عنوان واحدی برای تعیین مساحت مورد استفاده قرار می‌گرفته و نوع دیگری نیز وجود داشته که مانند روایت بالا برای تعیین وزن بوده است. [3]. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، محقق، مخزومى، مهدى، سامرائى، ابراهیم، ج 6، ص 112، قم، هجرت، چاپ دوم، 1410ق. [4]. واسطی زبیدی، محب الدین سید محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، محقق، شیری، علی، ج 1، ص 361، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، 1414ق.‌ [5]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، محقق، میر دامادی، جمال الدین،‏ ج 1، ص 260، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، 1414ق؛ کتاب العین، ج ‏6، ص 112. [6]. لسان العرب، ج ‏5، ص 395. [7]. همان، ص 137. [8]. امام خمینی، توضیح المسائل (محشّی)، گردآورنده: بنی‌هاشمی خمینی، سید محمدحسین، ج 2، ص 169، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ هشتم، 1424ق. [9]. همان، ص 170. [10]. طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 8، ص 231، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، 1417ق. [11]. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: بلاغی‏، محمد جواد، ج 4، ص 722، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش؛ طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ج 9، ص 23، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، 1412ق.