«معراج» در قرآن کریم

پاسخ اجمالی: قرآن در دوجا بطور اجمال در این باره بحث كرده است؛ اول در ابتدای سوره «اسراء» می‌فرماید: «پاك و منزه است آن خدائى كه بنده خودش را در شبى، از مسجد الحرام به مسجد اقصى كه در سرزمین مبارك و مقدسى است برد تا آیات و نشانه هاى ما را ببیند». دوم مفاد آیات 13 تا 18 سوره «نجم» است كه تاكید دارد پیغمبر(ص) براى دومین بار فرشته وحى را به صورت اصلى مشاهده و ملاقات كرد و این ملاقات در نزد بهشت جاویدان صورت گرفت و چشم پیغمبر در این مشاهده دچار خطا و اشتباه نشد و آیات بزرگى از عظمت خدا را مشاهده نمود. پاسخ تفصیلی: در مورد این سؤال كه آیا در قرآن مجید اشاره اى به معراج شده است یا نه؟ باید گفت كه در دو سوره از قرآن بطور اجمال در این باره بحث شده است: 1. در سوره بنى اسرائیل، آیه اول چنین مى‌خوانیم: «سُبْحانَ الَّذی أَسْرى‏ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذی بارَكْنا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیر»؛ (پاك و منزه است آن خدائى كه بنده خودش را در شبى، از «مسجد الحرام» به «مسجد اقصى» كه در سرزمین مبارك و مقدسى واقع شده است برد تا آیات و نشانه‌هاى [عظمت] ما را ببیند، او شنوا و بیناست). در این آیه تنها به «مقدمه معراج» یعنى حركت از سرزمین «مكه» به «بیت المقدس» اشاره شده و درباره سیر آسمان‌ها بحثى در آن نیست. از این آیه چند نكته استفاده مى‌شود و آن این كه: سیر مزبور از خود مسجد الحرام صورت گرفته و تمام آن در یك شب واقع شده و هدف این سفر عجیب، «مشاهده آیات عظمت خداوند» بوده است. ضمناً ظاهر آیه این است كه جریان مزبور در بیدارى بوده نه در خواب؛ زیرا مفهوم جمله «أَسْرى‏ بِعَبْدِهِ» این است كه خداوند «بنده‌اش» را به چنین مسافرتى برد. به علاوه شروع آیه با كلمه «سبحان» كه نشانه اهمیت موضوع است نیز مؤید این مطلب مى‌باشد؛ چون خواب دیدن موضوع مهمى نیست كه با این تعبیر ذكر شود. 2. در سوره «نجم» در آیات 13 تا 18 مى‌فرماید: «وَ لَقَدْ رَءَاهُ نَزْلَةً أُخْرَى ‏عِندَ سِدْرَةِ المُنتَهَى ‏عِندَهَا جَنَّةُ المَأْوَى ‏إِذْ یَغْشىَ السِّدْرَةَ مَا یَغْشىَ ‏مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَ مَا طَغَى‏ لَقَدْ رَأَى‏ مِنْ ءَایَاتِ رَبِّهِ الْكُبرَى». خلاصه مفاد این شش آیه این است كه «پیغمبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) براى دومین بار فرشته وحى (جبرئیل) را به صورت اصلى مشاهده و ملاقات كرد (مرتبه اول در آغاز نزول وحى در كوه حرا بود) و این ملاقات در نزد بهشت جاویدان صورت گرفت و چشم پیغمبر در مشاهده این منظره دچار خطا و اشتباه نشده و آیات و نشانه‌هاى بزرگى از عظمت خدا را مشاهده نمود». گرچه در این آیات تصریحى به معراج و وقوع این ملاقات و مشاهده آن آیات عظمت در آسمان‌ها نشده است؛ ولى قرائن موجود در آیات گواهى مى‌دهد كه این جریان هنگام سیر پیغمبر اكرم(صلى اللّه علیه و آله و سلم) در آسمان‌ها رخ داده است، از جمله این كه تصریح مى‌كند كه ملاقات مزبور، نزد بهشت جاویدان صورت گرفت.(1) لذا اكثر مفسران شیعه و سنى این آیات را مربوط به معراج پیامبر دانسته و شرح جریان معراج را در ذیل این آیات بیان كرده‌اند. این آیات نیز دلالت دارد بر این كه این حادثه در بیدارى اتفاق افتاده و آیه «ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغى»؛ (چشم پیغمبر دچار خطا و انحراف و طغیان نشد) گواه دیگرى بر این موضوع مى‌باشد و آیه «لَقَدْ رَأَى‏ مِنْ ءَایَاتِ رَبِّهِ الْكُبرَى»؛ (قسمتى از آیات و نشانه‌هاى بزرگ عظمت خدا را مشاهده كرد) نیز هدف این سیر آسمانى را اجمالا روشن مى سازد كه براى مشاهده آثار عظمت پروردگار در جهان بالا بوده است. البته در تفسیر این آیات، سخن بسیار است؛ اما خلاصه آنچه مربوط به بحث ما است همان بود كه در بالا اشاره شد. از بحث‌هاى فوق همین اندازه استفاده مى‌شود كه موضوع «معراج» در قرآن مجید بطور اجمال بیان گردیده است.(2) پی نوشت: پی نوشت: (1). از نظر آیات و روایات، قرائنى در دست است كه بهشت كه جایگاه نهائى مردم نیكوكار مى‌باشد در كره زمین نخواهد بود؛ بلكه در كرات دیگر است. (2). گردآوری از کتاب: معراج، شق القمر، عبادت در قطبین‏، مكارم شیرازى، ناصر، ‏نسل جوان‏، قم،‏ 1371 شمسی، ‏چاپ هشتم، ‏ص 21.