«شجاعت» حضرت ابراهیم(ع) از نگاه قرآن

پاسخ اجمالی: قرآن در سوره «انبیاء»، درباره شجاعت حضرت ابراهیم(ع) در برابر بت ‏پرستان متعصّب تأكید می كند كه این پیغمبر بزرگ الهى، در مبارزه با بت‏ پرستى در عین تنهایى در برابر انبوه دشمنان خشمگین و خطرناك كمترین سستى به خود راه نداد. در واقع «شجاعت» یكى از فضایل بزرگ پیامبران اولواالعزم بوده است كه در راه خدا كمترین سستى به خود راه ندادند و از ترس این رذیله بزرگ اخلاقى پاك و مبرّا بودند. پاسخ تفصیلی: در آیات 51 الی 58 سوره «انبیاء»، شجاعت بى نظیر قهرمان توحید ابراهیم(علیه السلام) در برابر بت ‏پرستان لجوج و متعصّب و خشن به خوبى منعكس شده است و نشان مى ‏دهد كه این پیغمبر بزرگ الهى، چگونه در مبارزه با بت‏ پرستى در عین تنهایى و نداشتن یار و یاور و در برابر انبوه دشمنان خشمگین و خطرناك كه حكومت وقت آنها را پشتیبانى مى ‏كرد كمترین سستى به خود راه نداد. آیات فوق مى‏ گوید: «وَ لَقَدْ آتَیْنَا اِبْرَاهیِمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا بِهِ عَالِمِینَ»؛ (ما وسیله رشد ابراهیم(علیه السلام) را از قبل به او دادیم و از [شایستگى] او آگاه بودیم). در واقع خداوند استعدادهاى شایان توجّهى را به ابراهیم(علیه السلام) داده بود، ولى بى شك ابراهیم(علیه السلام) كه در بهره‏ گیرى از این استعدادها آزاد بود از آن بهترین بهره ‏گیرى را كرد و به مبارزه با عامل اصلى بدبختى انسانها یعنى بت ‏پرستى برخاست و چنانكه در ادامه این آیات آمده است با قوّت و قدرت و صراحت، نخست از عمویش آزر شروع كرد و گفت: این مجسّمه ‏هاى بى ‏روحى را كه پرستش مى‏ كنید چیست؟! و هنگامى كه «آزر» به او جواب داد: این رسم و سنّت نیاكان ماست، گفت: به یقین هم شما و هم پدران و نیاكانتان در گمراهى آشكارى بودید!. «آزر» هنوز باور نمى ‏كرد كه ابراهیم(علیه السلام) با این صراحت به طور جدّى به مبارزه با بت ها كه آن همه خواهان داشت برخیزد، لذا پرسید: آیا شوخى مى ‏كنى؟! و ابراهیم(علیه السلام) در جواب گفت: این یك مطلب كاملًا جدّى است، پروردگار شما همان آفریننده زمین و آسمان است، سپس افزود: «وَ تَاللَّهِ لَاَكِیدَنَّ اَصْنَامَكُمْ بَعْدَ اَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِینَ»؛ (به خدا سوگند من نقشه‏ اى براى نابودى این بت ها در غیاب شما مى ‏كشم!) و سرانجام به گفته خود عمل كرد و با استفاده از یك فرصت مناسب همه آنها را جز بت بزرگ آنها قطعه قطعه كرد شاید به هنگامى كه به سوى آن باز مى ‏گردند از آن عبرت‏ گیرند، «فَجَعَلَهُمْ جُذَاذاً اِلَّا كَبِیراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ اِلَیْهِ یَرْجِعُونَ». در اینكه مرجع ضمیر «الیه» در بخش اخیر آیه چیست؟ مفسّران احتمالات زیادى داده ‏اند: بعضى گفته ‏اند ضمیر به «كبیرهم» برمى ‏گردد، یعنى به سوى بت بزرگ برگردند و از او سؤال كنند چه حادثه ‏اى سبب شكستن سایر بتها شده و چه عاملى سبب نجات او گردیده است؟ و طبیعى است بت بزرگ از دادن پاسخ به آن عاجز است و از اینجا بى اعتبارى بتها را دریابند. احتمال دیگر اینكه ضمیر به «ابراهیم(علیه السلام)» بازمى ‏گردد، یعنى بت ‏پرستان به سراغ ابراهیم(علیه السلام) آیند و از او درباره انگیزه بت ‏شكنی اش سؤال كنند و او حقایق را براى آنان بازگو كند (البتّه در این صورت جمله «الّا كَبِیراً لَهُمْ» تأثیرى در مفهوم آیه ندارد به خلاف تفسیر قبل). احتمال سوّم اینكه ضمیر به «خداوند متعال» برمى ‏گردد، یعنى مشاهده ضعف و زبونى بت ها در مقابل یك انسان سبب شود كه آیین بت ‏پرستى را رها كنند و به سوى خدا بازگردند (این تفسیر نیز اشكال سابق را دارد). از همه مناسب ‏تر همان تفسیر اوّل است.(1) به هر حال آیه نشان مى‏ دهد كه یكى از فضایل بزرگ پیامبران اولواالعزم، شجاعت بى‏ نظیر آنها بوده است، آنها از غیر خدا نمى ‏ترسیدند و در راه خدا كمترین سستى به خود راه نمى ‏دادند و از جُبن و ترس - كه یك رذیله بزرگ اخلاقى است - پاك و مبرّا بودند و به همین دلیل یك تنه در برابر انبوه دشمنان مى ‏ایستادند و پیروز مى ‏شدند. بى شك اگر رذیله اخلاقى ترس و جُبن بر آنها مسلّط مى ‏شد هرگز قادر به انجام رسالت خویش نبودند و بر دشمنان نیز پیروز نمى ‏شدند.(2) پی نوشت: پی نوشت: (1). برای توضیح بیشتر در این زمینه به تفسیر نمونه، مكارم شیرازى، ناصر، دار الكتب الإسلامیة، تهران، 1374 شمسی، چاپ: اول، ج ‏13، ص 428 به بعد مراجعه کنید. (2). گردآوری از: اخلاق در قرآن‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، مدرسه امام على بن ابى طالب(علیه السلام)، قم‏، 1377 شمسی،‏ چاپ: اول‏، ج 2، ص 228.