قربانی ابراهیم(ع) از دید قرآن و تورات؟ اسحاق یا اسماعیل؟

پاسخ اجمالی: به عقیده تورات، این «اسحاق» بود كه به قربانگاه برده شد نه «اسماعیل»؛ اما قرآن تأكید دارد كه او اسماعیل بوده است. شاهد بر ادعای قرآن این است كه:اولا: در متن تورات تعبیر «تنها فرزندت» با اینكه قربانى اسحاق باشد، نمى سازد؛ چرا كه او چهارده سال از برادرش اسماعیل كوچك تر بود. بنابراین تنها فرزند ابراهیم كه به قربانگاهش برد اسماعیل بود و نه دیگرى.ثانیا: در تعابیر قرآن و تورات به این قربانی نسل بابرکتی داده شده و این اسماعیل بوده كه در نسلش بركاتی برای جهانیان قرار داده شده؛ اما نسل اسحاق(بنی اسرائیل) همواره مایه بدبختی و تباهی برای ملت‌ها و كشورها بوده است. پاسخ تفصیلی: در سفر پیدایش تورات، اصحاح 22 آمده است:«و واقع شد بعد از این وقایع كه خدا ابراهیم را امتحان كرده بدو گفت اى ابراهیم، عرض كرد لبیّك. گفت اكنون پسر خود را كه یگانه توست و او را دوست مى دارى یعنى اسحاق را بردار و به زمین موریا برو و او را در آنجا بر یكى از كوه هایى كه به تو نشان مى دهم براى قربانى سوختنى بگذران. چون بدان مكانى كه خدا بدو فرموده بود رسیدند ابراهیم در آنجا مذبح را بنا نمود و هیزم را برهم نهاد و پسر خود اسحاق را بسته بالاى هیزم بر مذبح گذاشت. و ابراهیم دست خود را دراز كرده كارد را گرفت تا پسر خویش را ذبح نماید. در حال فرشته خداوند از آسمان وى را ندا در داد و گفت: اى ابراهیم اى ابراهیم، عرض كرد لبیّك. گفت دست خود را بر پسر دراز مكن و بدو هیچ مكن زیرا كه الآن دانستم كه تو از خدا مى ترسى چون كه پسر یگانه خود را از من دریغ نداشتى.آن گاه ابراهیم چشمان خود را بلند كرده دید كه اینك قوچى در عقب وى در بیشه به شاخ هایش گرفتار شده پس ابراهیم رفت و قوچ را گرفته آن را در عوض پسر خود براى قربانى سوختنى گذرانید. بار دیگر فرشته خداوند به ابراهیم از آسمان ندا در داد. و گفت خداوند مى گوید به ذات خود قسم مى خورم چون كه این كار را كردى و پسر یگانه خود را دریغ نداشتى. هر آینه تو را بركت دهم و ذریّت تو را كثیر سازم مانند ستارگان آسمان و مثل ریگ هایى كه بر كناره دریاست و ذریّت تو دروازه هاى دشمنان خود را متصرّف خواهند شد. و از ذریّت تو جمیع امت هاى زمین بركت خواهند یافت، چون كه قول مرا شنیدى».قهرمان این داستان از نظر یهودیان اسحاق است، كه شاید به گونه اى در لابه لاى قصه جاسازى شده، به جهت علاقه شدید بنى اسرائیل به اینكه پدرشان آن قربانى عظیم باشد كه در راه اطاعت پروردگار جان بركف نهاده و در نسلش بركت قرار داده شده است.اما تعبیر «تنها فرزندت» ـ كه خود دلیلى بر پاكبازى ابراهیم در مقام امتثال فرمان پروردگار است ـ با اینكه قربانى اسحاق باشد نمى سازد؛ چرا كه او چهارده سال از برادرش اسماعیل كوچك تر بود. بنابراین تنها فرزند ابراهیم كه به قربانگاهش برد اسماعیل بود و نه دیگرى.شاهد دیگر این است: آنكه در نسلش بركاتى براى جهانیان بوده اسماعیل بوده، نه اسحاق، كه نسلش (بنى اسرائیل) همواره بدبختى و تباهى براى ملّت‌ها و كشورها آفریده است. قرآن نیز به این نكته اشاره دارد آنجا كه مى گوید: «فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلاَم حَلِیم . فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قَالَ یَا بُنَیَّ إِنِّی أَرَى فِی الْمَنَامِ أَنِّی أَذْبَحُكَ فَانظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ یَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شَاءَ اللهُ مِنَ الصَّابِرِینَ . فَلَمَّا أَسْلَمَا وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ. وَ نَادَیْنَاهُ أَنْ یَا إِبْرَاهِیمُ . قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلاَءُ الْمُبِینُ . وَ فَدَیْنَاهُ بِذِبْح عَظِیم . وَ تَرَكْنَا عَلَیْهِ فِی الآخِرِینَ . سَلاَمٌ عَلَى إِبْرَاهِیمَ . كَذَلِكَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ . إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِینَ . وَ بَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِیّاً مِنَ الصَّالِحِینَ . وَ بَارَكْنَا عَلَیْهِ وَ عَلَى إِسْحَاقَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِینٌ»؛(1)(پس او را به پسرى بردبار مژده دادیم. و وقتى با او به جایگاه «سعى» رسید، گفت اى «پسرك من! در خواب مى بینم كه تو را سر مى برم، پس ببین چه به نظرت مى آید؟» گفت: «اى پدرِ من! آنچه را كه مأمورى بكن! ان شاء الله مرا از شكیبایان خواهى یافت». پس وقتى هر دو تن در دادند و پسر را به پیشانى بر خاك افكند، او را ندا دادیم كه اى ابراهیم! رؤیاى خود را حقیقت بخشیدى! ما نیكوكاران را چنین پاداش مى دهیم! راستى كه این همان آزمایش آشكار بود! و او را در ازاى قربانى بزرگ باز رهانیدیم، و در میان آیندگان براى او [آوازه نیك] به جاى گذاشتیم. درود بر ابراهیم! نیكوكاران را چنین پاداش مى دهیم. در حقیقت او از بندگان با ایمان ما بود، و او را به اسحاق كه پیامبرى از جمله شایستگان است مژده دادیم، و او را به اسحاق بركت دادیم، و از نسل آن دو برخى نیكوكار و برخى آشكارا به خود ستمكار بودند).مژده نخستى كه به ابراهیم داده شده پسرى بردبار است و این مى رساند كه در آن هنگام فرزندى نداشته است.و مژده دوم به صورت صریح و با ذكر نام، تولد اسحاق است كه از شایستگان بوده و این یعنى مژده نخست، پسرى جز اسحاق است كه همان اسماعیل باشد.در باب 21 سفر پیدایش نیز ابراهیم به نسلى از پسرش اسحاق و نسلى از پسرش اسماعیل بشارت داده شده. در شماره 12 آمده است: «ذریّت تو از اسحاق خوانده خواهد شد». و در شماره 13 آمده: «و از پسر كنیز نیز امتى به وجود آورم زیرا كه او نسل تو است».از اینجا فهمیده مى شود كه بركت فراگیر همگانى كه در نسل قربانى قرار داده شده فقط مربوط به اسماعیل بوده كه با آن بركت، نسل وى امتى گشتند و بر سراسر گیتى چیره آمدند.(2) پی نوشت: پی نوشت: (1). سوره صافّات، آیات 101 الی 113. (2). برگرفته از کتاب: نقد شبهات پیرامون قرآن كریم، معرفت، محمدهادی، مترجمان: حكیم باشی، حسن، رستمی، علی اكبر، علیزاده، میرزا، خرقانی، حسن، مؤسسه فرهنگی تمهید، 1388، چاپ دوم، ص 77 الی 80.