معنای صلوات بر محمد و آل محمد(ص)

پاسخ اجمالی: معنای صلوات بر پیامبر(ص) این است كه: «خدایا رحمتت را بر پیامبر و آلش نازل فرما». وقتی رحمت بر حضرت نازل شد به دیگران هم می رسد. ائمه(ع) هر مطلبی را كه از خدا می خواستند قبل یا بعدش صلوات بود و می فرمودند: «خدا در پرتو صلوات، دعای همراه آن را نیز مستجاب می كند». نكته دیگر این كه خدا درباره پیامبر(ص) نفرمود كه ما بر او صلوات می ‏فرستیم تا او را از ظلمت ‏ها خارج و به نور برسانیم؛ زیرا او خود نور است؛ ولی درباره مؤمنان می فرماید تا آنان را از ظلمت‏ ها به نور خارج سازند؛ چون صلوات خدا، همان نورانی كردن است. پاسخ تفصیلی: معنای صلوات بر حضرت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) این است كه: «خدایا رحمتت را بر پیامبر و آل او نازل فرما». وقتی رحمت بر حضرت نازل شد به دیگران هم می رسد چون او مجرای فیض است و اگر بخواهد خیری به دیگران برسد باید به عنوان رحمت خاصه، نخست بر حضرت نازل شود و سپس به دیگران برسد. امام علی(علیه ‏السلام) می فرماید: دعا یا حاجت خود را محفوف به صلوات بر رسول خدا كنید؛ زیرا صلوات بر حضرت، [خود،] دعایی مستجاب است و چون به همراه صلوات، حاجت خود را خواسته‏ اید، خدای سبحان چنین نیست كه یكی از دو حاجت را برآورد و دیگری را رد كند.(1) امام سجاد(علیه ‏السلام) در «صحیفه سجادیه»، روش دعا كردن و حاجت خواستن را به ما می ‏آموزد؛ در بسیاری از فقرات ادعیه آن حضرت، صلوات به چشم می‏ خورد، هر مطلبی را كه از خدا می خواهد قبل یا بعدش صلوات است؛ چون خدا در پرتو صلوات، دعای همراه آن را نیز مستجاب می كند. صلواتی را كه خدا و فرشتگان بر پیامبر می ‏فرستند بر مؤمنان نیز می ‏فرستند! مؤمن، به جایی می رسد كه خدای سبحان و فرشتگان بر او صلوات می ‏فرستند! در سوره احزاب هر دو مسئله بازگو شده است، یعنی هم صلوات خدا و ملائكه بر پیامبر و هم صلوات خدا و فرشتگان بر مؤمنان. صلوات خدا _ كه صفت فعل اوست _ همان نورانی كردن است، قول خدا همان فعل خداست، وقتی توفیقی نصیب انسان شد كه در فضای دلش تاریكی احساس نكرد؛ بلكه نورانیتی دید معلوم می شود صلوات الهی و فرشتگان نصیب او شده است. خدای متعال در تجلیل از پیامبر می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ ... بیشتر بخوانید ».(2) وقتی خدا بخواهد بر پیامبر عظیم الشأن صلوات بفرستد همه فرشتگان را همراه خود ذكر می كند مثل این كه وقتی مهمان عزیزی وارد شهری می شود و شخصیتی بخواهد از او به نحو احسن تجلیل كند با همه دوستان و آشنایانش به دیدار او می ‏روند. لیكن خدای متعال در تجلیل از مؤمنان و صلوات بر آنان، می فرماید: «هُوَ الَّذی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ... »(3) یعنی خدا جدا و فرشتگان جدا بر مؤمنان درود می ‏فرستند. تفاوت دیگر در این است كه درباره پیامبر نفرمود كه ما بر او صلوات می‏ فرستیم تا او را از ظلمت‏ها خارج و به نور برسانیم؛ زیرا او خود نور است و مصداق كامل «وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً یَمْشی‏ بِهِ فِی النَّاسِ».(4) ولی درباره مؤمنان می فرماید: «خداوند بر شما درود می‏ فرستد و فرشتگان نیز، تا شما را از ظلمت‏ها به نور خارج كنند»؛ معلوم می شود صلوات خدا یعنی نورانی كردن و اگر این فیض قطع شود و خداوند بر كسی درود نفرستد در ظلمت خواهد ماند. ذیل آیه «وَ ما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ یَشاءَ اللَّهُ»(5) روایتی شریف از معصوم(علیه ‏السلام) نقل شده كه فرمود: «بَلْ قُلُوبُنَا أَوْعِیَةٌ لِمَشِیئَةِ اللَّه‏»(6) دلهای ما ظرف اراده خداست، خدای سبحان اگر بخواهد در جهان، كار مشخصی انجام دهد با اراده انجام می دهد و اراده خدا صفت فعل و زاید بر ذات اوست و در موجودی ممكن و مظهر ظهور می كند، آن مظهر قلب معصوم اولیای الهی است. لذا مرحوم استاد «علامه طباطبایی»(قدّس ‏سرّه) می فرمودند: معنای صلوات بر محمد و آل محمد(علیهم ‏السلام) این است كه خدایا رحمتت را بر آنان فرو فرست كه از آنان به ما برسد، اگر بخواهد رحمتی ببارد ابتدا بر این خاندان می‏ بارد و سپس به دیگران می رسد؛ لذا طلب رحمت كردن مستلزم اجابت دعا است. مرحوم «سید حیدر آملی» این سخن بلند را نقل می كند و به محقق طوسی هم منسوب است كه درباره حضرت ولی عصر(ارواحنا فداه) گفته می شود: «بِیُمْنِهِ رُزِقَ الْوَرَى وَ بِوُجُودِهِ ثَبَتَتِ الْأَرْضُ وَ السَّمَاء»(7)؛ (به یُمن وجود امام عصر(عجل ‏الله فرجه ‏الشریف) جهانیان روزی می‏ خورند و به پاس وجود آن حضرت، آسمان و زمین بر جاست). پس همه بركات از این خانواده به سایرین می رسد.(8) پی نوشت: پی نوشت: (1). نهج البلاغة، شریف الرضى، محمد بن حسین‏، محقق / مصحح: صبحی صالح، هجرت‏، قم‏، ‏1414 قمری، چاپ: اول، ص 538، (حكمت 361). (2). سوره احزاب، آیه 56. (3). همان، آیه 43. (4). سوره انعام، آیه 122. (5). سوره انسان، آیه 30. (6). الغیبة للحجة، طوسى، محمد بن الحسن‏، محقق / مصحح: تهرانى، عباد الله، ناصح، على احمد، دار المعارف الإسلامیة، ایران، قم، ‏ 1411 قمری، چاپ: اول‏، ص 247، فصل (الكلام فی ولادة صاحب الزمان و إثباتها بالدلیل و الأخبار). (7). كلیات مفاتیح الجنان‏، قمى، شیخ عباس‏، اسوه‏، قم، بی تا، ص 85، (دعای عدیله). (8). گردآوری از کتاب: حکمت عبادات، جوادی آملی، عبدالله، محقق: شفیعی، حسین، مركز نشر اسراء، قم، 1388 شمسی، چاپ: پانزدهم، ص 242.