انحصار زمینهای آزاد شده توسط مسلمین به پیامبر اسلام(ص)!

پاسخ اجمالی: زمینهای آزاد شده توسط مسلمین چند حالت داشت و تنها در صورتی که بدون جنگ و دخالت سربازان به دست می آمد و ساکنان آن از آنجا کوچ می کردند، اختیار تام آن به پیامبر می رسید. تعلق این زمین ها به رسول خدا(ص) به این معنا نیست كه ایشان تمام آن را در مصارف شخصى مصرف مى‏ کرد، بلكه چون پیامبر رئیس حكومت اسلامى و حافظ حقوق نیازمندان بود، قسمت عمده در آمد این زمینها و اموال آن را برای آنها و ‏طبق دستور خدا در آیه 7 سوره حشر مصرف می کرد. فدک نیز از این قبیل اموال بود. پاسخ تفصیلی: زمینهای آزاد شده توسط مسلمین چند حالت داشت؛ یا به وسیله جنگ و با زور شمشیر فتح می شدند و یا بدون جنگ و زحمت به دست مسلمانان می افتاد.به زمینهای قسم اوّل اراضی «مفتوحة العنوه» می گفتند که به بیت المال مسلمین تعلّق داشت، و در امور همه مسلمین به کار گرفته می شد.زمینهای قسم دوّم سه حالت داشت:اگر صاحبان آن اسلام می آوردند، این زمینها در اختیار خودشان قرار داده می شد و آنها مثل دیگر مسلمانان موظف بودند مالیات شرعی، مثل زکات را از درآمدهای زمین به فقرا و بیت المال مسلمین بپردازند.اگر صاحبان آن سرزمینها اسلام نمی آوردند، امّا زندگی در ذیل حمایت اسلام را می پذیرفتند، باز صاحب زمینهای خود بودند و فقط مالیاتی را به عنوان «جزیه» به بیت المال مسلمین می پرداختند که در حمایت از امنیّت خود آنها به کار گرفته می شد.قسم سوم از «زمینهای آزاد شده بدون شمشیر»، زمینهایی بودند که صاحبان آن نه اسلام و نه حاکمیّت مسلمین را نمی پذیرفتند و از سرزمینهای فتح شده کوچ می کردند؛ مثل سرزمین فدک.به این سرزمینها و اموالی که از کافر حربی بدون جنگ و زحمت‏ به دست می آمد، «فیء» گفته می شود که به رسول خدا(صلی الله علیه وآله) تعلق پیدا می کند؛ همچنان که قرآن می فرماید: «وَ ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى‏ رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَ لا رِكابٍ»(1)؛ (آنچه را خداوند به رسولش از آنها باز گرداند، چیزى است كه شما براى تحصیل آن نه اسبى تاختید، و نه شترى).اما باید توجه داشت که مفهوم این آیه این نیست كه تمام این اموال در مصارف شخصى رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مصرف مى‏ شود؛ بلكه چون ایشان رئیس حكومت اسلامى، و مخصوصا مدافع و حافظ حقوق نیازمندان است قسمت عمده را در مورد آنها صرف مى‏ كند. خداوند در آیه 7 سوره حشر می فرماید: «ما أَفاءَ اللَّهُ عَلى‏ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى‏ فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبى‏ وَ الْیَتامى‏ وَ الْمَساكِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ كَیْ لا یَكُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیاءِ مِنْكُمْ ... بیشتر بخوانید»(2)؛ (آنچه را خداوند از اهل این آبادیها به رسولش بازگرداند، از آن خدا و رسول و خویشاوندان او، و یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان است، تا [این اموال عظیم] در میان ثروتمندان شما دست به دست نگردد).در این آیه به طور كلى شش مصرف براى «فى‏ء» ذكر شده:1- سهم خداوند، بدیهى است خداوند مالك همه چیز است، و در عین حال به هیچ چیز نیازمند نیست، و این یك نوع نسبت تشریفى است تا گروه‏هاى دیگر كه بعد از آن ذكر شده ‏اند هیچ نوع احساس حقارت نكنند و سهم خود را هم ردیف سهم خدا محسوب دارند، و ذره‏ اى از شخصیت آنها در افكار عمومى كاسته شود.2- سهم پیامبر، كه طبعا نیازمندیهاى شخصى او و سپس نیازمندیهاى مقامى او و انتظاراتى را كه مردم از او دارند تامین مى‏ كند.3- سهم ذوى القربى است كه بدون شك در اینجا منظور خویشاوندان پیامبر(صلی الله علیه و آله) و بنى هاشم است كه از گرفتن زكات كه جزء اموال عمومى مسلمین است محرومند.4 و 5 و 6- سهم یتیمان و مسكینان و در راه ماندگان.این آیه سپس به فلسفه این تقسیم حساب شده نیز پرداخته، مى ‏افزاید: این به خاطر آن است كه این اموال عظیم دست به دست میان ثروتمندان شما نگردد، و نیازمندان از آن محروم نشوند.اموالى كه تحت عنوان «فى‏ء» در اختیار رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به عنوان رهبر حكومت اسلامى قرار مى‏ گرفت اموال فراوانى بود كه شامل كلیه اموالى مى ‏شد كه سربازان در آن شرکت نداشتند و از غیر طریق جنگ در اختیار مسلمین واقع مى‏ شد و در واقع به یک معنا به همه مسلمین تعلق می‌گیرد. این اموال مى‏ توانست نقش مهمى در تعدیل ثروت در محیط اسلامى ایفا كند، چرا كه بر خلاف سنت جاهلى هرگز در میان ثروتمندان اقوام و قبائل تقسیم نمى‏ شد، بلكه مستقیما در اختیار رهبر مسلمانان بود، و او نیز با توجه به اولویت ها آن را تقسیم مى‏ كرد.(3)بنابراین اموال و سرزمین هایی که بدون جنگ و دخالت سربازان به دست می آمد مربوط به حكومت اسلامی بود که در اختیار پیامبر به عنوان ولی و رهبر مسلمانان قرار می گرفت و ایشان نیز طبق دستور خدا در آیه 7 سوره حشر مصرف می کرد و هیچگونه تبعیضی صورت نمی گرفت.فدک نیز از این قبیل اموال بود که طبق آیه فوق اختیار آن در دست پیامبر اسلام(ص) بود و همچنین خویشاوندان ایشان صاحب حق در آن بودند؛ پیامبر اسلام(ص) طبق این اختیار و حق شرعی اهل بیت، آن را به حضرت زهرا(س) نزدیک ترین و واقعی ترین مصداق «ذِی الْقُرْبى‏» هدیه داد.تاریخ زندگی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) و خاندان او به خوبی گواهی می‌دهد كه آنان هرگز به دنیا دلبستگی نداشتند و ثروت دنیا برای آنها ارزشی نداشت؛ اعطای فدک به حضرت زهرا(سلام الله علیها) بنا بر مصالحی ضروری بود؛ چرا که زمامداری مسلمانان پس از فوت رسول خدا(ص) و طبق تصریح مكرر ایشان، با امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) بود و این مقام به هزینه سنگینی نیاز داشت و حضرت علی(ع) برای اداره امور وابسته به منصب خلافت می‌توانست از درآمد فدك به بهترین گونه استفاده كند.همچنین از آنجا که اموال حضرت خدیجه(سلام الله علیها) درگسترش اسلام و روند زندگی شخصی پیامبر(صلی الله علیه و آله) بسیار تأثیر گزار بود. پیامبر با اعطای فدك به حضرت زهرا(سلام الله علیها) - یگانه دختر خدیجه – خواست زحمات و ایثارگری‌ های خدیجه را جبران كند. پی نوشت: پی نوشت: (1). سوره حشر، آیه 6. (2). سوره حشر، آیه 7. (3). ر.ک: تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ناصر، دار الكتب الإسلامیة، تهران، 1374 ش، چاپ اول، ج 23، ص 503-508.