علت پیروزی های مسلمانان صدر اسلام؟

پاسخ اجمالی: امام علی(ع) علت پیروزی های مسلمانان صدر اسلام را اخلاص و ایمان آنها معرفی می كند و می فرماید: «ما در ركاب رسول خدا(ص) [مخلصانه مى جنگیدیم و در راه پیشبرد اهداف آن حضرت گاه] پدران و فرزندان و برادرها و عموهاىِ خود را از پاى درمى آوردیم. این ایثار و فداكارى، باعث افزایش ایمان مى شد و ما را در شاهراه صبر و استقامت در مقابل دشمن، ثابت قدم مى ساخت. هنگامى كه خداوند صدق و اخلاص ما را دید ذلّت را بر دشمنان ما نازل كرد و پیروزى را به ما عنایت فرمود تا آنجا كه اسلام در همه جا استقرار یافت». پاسخ تفصیلی: امام علی(علیه السلام) در خطبه 56 نهج البلاغه که در صفیّن ایراد شده، اوصاف و ویژگی های یاران رسول خدا(صلى الله علیه و آله و سلم) را برای اصحابش بیان مى فرماید، تا به آنها بفهماند رمز پیروزى مسلمانانِ نخستین چه بود و دلیل شكست كوفیان چیست؟ امام فرمود: (ما در ركاب رسول خدا(صلى الله علیه و آله و سلم) [مخلصانه مى جنگیدیم و در راه پیشبرد اهداف آن حضرت گاه] پدران و فرزندان و برادرها و عموهاىِ خود را از پاى درمى آوردیم)؛ «وَ لَقَدْ كُنّا مَعَ رَسُولِ اللهِ(صلى الله علیه و آله و سلم) نَقْتُلُ آباءَنا وَ اَبْناءَنا وَ اِخْوانَنا وَ اَعْمامَنا».اشاره به این كه در راه خدا گاه لازم مى شود، عزیزترین افراد در نظر انسان كه سدّ راه هستند، برداشته شوند و در این راه فدا گردند و در واقع اشاره است به آیه شریفه: «قُلْ اِنْ كانَ آباءُكُمْ وَ اَبْناءُكُمْ وَ اِخْوانُكُمْ وَ اَزْواجُكُمْ وَ عَشِیْرَتُكُمْ وَ اَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَونَ كَسادَها وَ مَساكِنُ تَرْضَوْنَها اَحَبَّ اِلَیْكُمْ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهاد فى سَبِیْلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّى یَأْتِىَ اللهُ بِاَمْرِهِ»(1)؛ (بگو اگر پدران و فرزندان و برادران و همسران و طایفه شما و اموالى كه به دست آورده اید و تجارتى كه از كساد شدنش مى ترسید و خانه هایى كه به آن علاقه دارید، در نظرتان از خداوند و پیامبرش و جهاد در راهش محبوبتر است در انتظار این باشید كه خداوند عذابش را بر شما نازل كند).سپس مى افزاید: (این ایثار و فداكارى در راه حق نه تنها از ایمان و استقامت ما نمى كاست؛ بلكه بر ایمان و تسلیم ما مى افزود و ما را در شاهراه حق و صبر و استقامت در برابر درد و رنجها و جهاد پیگیر در مقابل دشمن، ثابت قدم مى ساخت)؛ «مَا یَزِیدُنَا ذلِكَ إلاَّ إِیمَاناً وَ تَسْلِیماً وَ مُضِیّاً عَلَى اللَّقَمِ(2)وَ صَبْراً عَلَى مَضَضِ(3)الاَلَمِ وَ جِدّاً عَلَى جِهَادِ الْعَدُوِّ». البتّه آنچه امام علی(علیه السلام) در این جمله به آن اشاره مى فرماید، یك واقعیت تاریخى است. در بسیارى از جنگهاى اسلامى به خصوص جنگ بدر، گروهى از اقوام و عشیره مسلمین در برابر آنها قرار گرفته بودند و آنها براى جلب رضاى خدا، بى اعتنا به این پیوندهاى قبیلگى كه در نظر عرب سخت محترم بود، بر مخالفان خود تاختند و آنها را از پاى در آوردند. این نكته قابل توجه است كه امورى كه مایه سستى دیگران مى شد مایه استقامت و جدّیت بیشتر یاران رسول الله(صلى الله علیه و آله و سلم) مى گشت.سپس به صحنه دیگرى از رویارویى یاران پیامبر اكرم(صلى الله علیه و آله و سلم) با دشمن پرداخته و مى فرماید: (گاهى یكى از ما، با فرد دیگرى از دشمن به صورت دو قهرمان با هم نبرد مى كردند بگونه اى كه هر یك مى خواست كار دیگرى را بسازد و جام مرگ را به او بنوشاند [آرى] گاه ما بر دشمن پیروز مى شدیم و گاه دشمن بر ما)؛ «وَ لَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ مِنَّا وَ الاْخَرُ مِنْ عَدُوِّنا یَتَصَاوَلاَنِ(4)تَصَاوُلَ الْفَحْلَیْنِ، یَتَخَالَسَانِ(5)أَنْفُسَهُمَا أیُّهُمَا یَسْقِی صَاحِبَهُ كَأْسَ الْمَنُونِ، فَمَرَّةً لَنَا مِنْ عَدُوِّنَا وَ مَرَّةً لِعَدُوِّنا مِنَّا».اشاره به این كه لزومى ندارد كه لشكریان حق در تمام مراحل نبرد با باطل پیروز شوند، ممكن است گاهى پیروز و گاهى مغلوب گردند؛ ولى سرانجام طبق وعده الهى پیروزند. بنابراین انتظار نداشته باشید كه در مراحل جنگ ما با شامیان هیچ مشكلى پیش نیاید؛ و هرگز بروز مشكلات را بهانه و دستاویز براى سرپیچى از فرمان پیشواى خود قرار ندهید. در ادامه این سخن مى افزاید: (هنگامى كه خداوند صدق و اخلاص ما را دید، ذلّت و خوارى را بر دشمنان ما نازل كرد و پیروزى و نصرت را به ما عنایت فرمود، تا آنجا كه اسلام در همه جا استقرار یافت و در كشور پهناور خود جاى گرفت)؛ «فَلَمَّا رَأَى اللهُ صِدْقَنَا أَنْزَلَ بِعَدُوِّنَا الْكَبْتَ(6)وَ أَنْزَلَ عَلَیْنَا النَّصْرَ، حَتَّى اسْتَقَرَّ الاِسْلاَمُ مُلْقِیاً جِرَانَهُ(7) وَ مُتَبَوِّئاً أَوْطَاَنَهُ».سپس امام علی(علیه السلام) در یك نتیجه گیرى نهایى و صریح و آشكار مى فرماید: (به جانم سوگند، اگر ما [در مبارزه با دشمنان اسلام] همانند شما بودیم، هرگز ستونى از دین بر پا نمى شد و شاخه اى از درخت ایمان سبز نمى گشت)؛ «وَ لَعَمْرِی لَوْ كُنَّا نَأْتِی مَا أَتَیْتُمْ، مَا قَامَ لِلدِّینِ عَمُودٌ وَ لاَ اخْضَرَّ لِلإِیمَانِ عُودٌ». در چه زمانى و در كجاى دنیا، كسانى از پراكندگى و نفاق بهره برده اند كه شما ببرید! اگر اصحاب حضرت محمد(صلى الله علیه و آله و سلم) در مدت كوتاهى ستونهاى محكم اسلام را بر پا كردند و بسرعت، شرق و غرب جهان را به زیر این خیمه آوردند و اگر وطن اسلامى در مدّت كوتاهى به تمام جهان متمدّن آن روز گسترش یافت، در سایه ایمان و اخلاص و انضباط و اطاعت از رهبرى و جهاد همه جانبه بود، شما عكس این را مى پیمایید؛ ولى همان نتیجه را انتظار دارید و این كار غیر ممكن است.(8) پی نوشت: پی نوشت: (1). قرآن کریم، سوره توبه، آیه 24. (2). «لقم» به گفته جمعى از ارباب لغت و مفسّران نهج البلاغه به معنى شاهراه یا جادّه روشن است و در اصل از «لقم» (بر وزن لغو) به معنى سرعت در خوردن است و از آنجا كه جاده هاى وسیع افراد را در خود جاى مى دهد و گویى با سرعت مى بلعد به آنها «لَقَم» (بر وزن قلم) گفته شده است. (3). «مضص» (بر وزن مرض) به معنى ریشه دار شدن اندوه در قلب یا ایجاد سوزش است (مانند وقتى كه انسان سركه سوزانى را در دهان بریزد). (4). «تصاول» از ماده «صول» (بر وزن قول) به معنى پریدن روى چیزى است به عنوان قهر و غلبه و تصاول به حكم آن كه از باب تفاعل است به معنى این است كه دو نفر یا دو گروه به یكدیگر حمله كنند. (5). «تخالس» از ماده «خلس» (بر وزن درس) به معنى ربودن و قاپیدن است به همین دلیل به دزدانى كه كیف را مى زنند یا اشیاء دیگر را مى ربایند و فرار مى كنند «مختلس» مى گویند و «تخالس» در موردى گفته مى شود كه دو نفر قصد غارت و ربودن اشیاء یكدیگر را داشته باشند. (6). «كبت» (بر وزن ثبت) به معنى بر زمین زدن و خوار كردن و شكستن شخص یا چیزى است. (7). «جران» البعیر، به معنى قسمت جلو گردن شتر است كه به هنگام استراحت و آرامش كامل آنرا بر زمین مى نهد و این تعبیر در خطبه بالا كنایه از گسترش اسلام و پیروزى مسلمین و استقرار اسلام در مناطق مختلف جهان است. (8). پیام امام امیر المومنین(علیه السلام)‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیة‏، تهران‏، 1386 ش‏، چاپ اول‏، ج 2، ص 629.