پول گرفتن پیامبر اسلام از مسلمانان برای نجوا و درد دل با ایشان؟!

پاسخ اجمالی: حكم مزبور از آغاز جنبه موقتى داشته و هدفی را دنبال می کرد؛ پس از محقّق شدن هدف آیه، آن حکم نسخ شد. این دستور به خاطر آن بود كه گروهى از مردم، مخصوصا اغنیای جامعه مرتبا مزاحم پیامبر(ص) مى‏ شدند و با او نجوى مى‏ كردند؛ این كار علاوه بر این كه وقت گرانبهاى پیامبر(ص) را مى گرفت، سبب اندوه و نگرانی دیگران(فقرا) می شد. ضمن اینکه در این آیه نه تنها از فقرا برای درد دل پولی خواسته نشده است، بلکه خود این صدقات هم به فقرا می رسید. پاسخ تفصیلی: خداوند در آیه 12 سوره مجادله می فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نَاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ۚ ذَٰلِكَ خَیْرٌ لَّكُمْ وَأَطْهَرُ ۚ فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ»(1)؛ (اى كسانى كه ایمان آورده ‏اید هنگامى كه می خواهید با رسول خدا نجوى كنید قبل از آن صدقه‏ اى [در راه خدا] بدهید، این براى شما بهتر و پاكیزه‏ تر است، و اگر توانایى نداشته باشید خداوند غفور و رحیم است). در شان نزول این آیه آمده است که این دستور به خاطر آن بود كه گروهى از مردم مخصوصا از اغنیا مرتبا مزاحم پیامبر(صلی الله علیه و آله) مى‏ شدند و با او نجوى مى‏ كردند، این كار علاوه بر این كه وقت گرانبهاى پیغمبر(صلی الله علیه و آله) را مى گرفت، سبب اندوه و نگرانی دیگران (فقرا) می شد. هدف گروهى از نجوى كنندگان این بود كه از این راه بر دیگران برترى پیدا كنند. پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) هم از روى بزرگوارى خاص خود، در عین حال كه ناراحت بود از آنها ممانعت نمى ‏كرد، تا اینکه خداوند این آیه را نازل كرد و به آنها دستور داد كه قبل از نجوى كردن با پیامبر(صلی الله علیه و آله) صدقه‏ اى به مستمندان بپردازند و فرمود: «ذلِكَ خَیْرٌ لَكُمْ وَ أَطْهَرُ»؛ (این براى شما بهتر و پاكیزه‏ تر است). «خیر» بودن این صدقه هم براى توانگران بود، زیرا موجب ثوابى مى ‏شد، و هم براى نیازمندان، چرا كه وسیله كمكى به آنها محسوب مى‏ گشت و «اطهر» بودنش از این نظر بود كه قلوب اغنیا را از حب مال مى ‏شست، و قلوب نیازمندان را از كینه و ناراحتى، زیرا هنگامى كه نجوى از صورت مجانى در مى ‏آید و نیاز به دادن صدقه‏ اى داشت، طبعا كمتر مى‏ شد، همان گونه‏ اى كه شد و اغنیاء از نجوى خوددارى كردند. این یك نوع پاكیزگى براى محیط فكرى و اجتماعى مسلمانان بود.(2) از آنجا كه اگر وجوب صدقه قبل از نجوى عمومیت داشت، فقرا از طرح مسائل مهم یا نیازهاى خود در برابر پیامبر(صلی الله علیه و آله) به صورت نجوى محروم مى ‏شدند، در ذیل آیه حكم صدقه را از این گروه برداشته مى‏ فرماید: «فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»؛ (اگر توانایى نداشته باشید خداوند غفور و رحیم است). و به این ترتیب آنها كه تمكن مالى داشتند دادن صدقه قبل از نجوى براى آنان واجب بود، و آنها كه نداشتند بدون آن مى‏ توانستند با پیامبر(صلی الله علیه و آله) نجوى كنند. جالب اینكه دستور فوق آزمون جالبى شد و همگى جز یك نفر از دادن صدقه و نجوى خوددارى كردند، و او امیر مؤمنان على(علیه السلام) بود. اینجا بود كه آنچه لازم بود روشن شود، روشن شد و آنچه باید مسلمانان از این دستور بفهمند و درس بگیرند، گرفتند، لذا آیه بعد نازل گردید و این حكم را نسخ كرد و فرمود: «أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ»(3)؛ (آیا ترسیدید فقیر شوید كه از دادن صدقه قبل از نجوى خوددارى كردید)؟! به این ترتیب مشخص شد در این نجواها غالبا مسائل حیاتى مطرح نمى ‏شد و نیز حب مال در دل آنها، از علاقه به نجواى پیامبر(صلی الله علیه و آله) بیشتر است و گرنه چه مانعى داشت كه این گروه قبل از نجوى صدقه‏ اى مى‏ دادند و نجوى مى ‏كردند، به خصوص اینكه مقدار خاصى براى صدقه نیز تعیین نشده بود و مى‏ توانستند با مبلغ كمى این مشكل را حل كنند. بنابراین از قرائن موجود در آیه و شان نزول آن به دست می آید که هدف آزمایشى بود براى افراد پر ادعایى كه از این طریق اظهار علاقه خاصى به پیامبر(صلی الله علیه و آله) مى‏ كردند. از این گذشته، این حكم براى همیشه در مسلمانان اثر گذاشت، و نشان داد تا ضرورتى نباشد نباید وقت گرانبهاى پیامبر(صلی الله علیه و آله) و دیگر رهبران بزرگ اسلامى را با نجوى گرفت، و وسیله ناخشنودى مردم را فراهم ساخت، و در حقیقت كنترلى بود براى نجواها در آینده. البته حكم مزبور از آغاز جنبه موقتى داشت و پس از آنكه هدف آن تامین گردید نسخ شد، هر چند مردم از این معنى احیانا آگاه نبوده و آن را همیشگى تصور مى ‏كردند.(4) پی نوشت: پی نوشت: (1). سوره مجادله، آیه 12. (2). ر.ک: تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ناصر، دار الكتب الإسلامیة، تهران، 1374 ش، چاپ اول، ج ‏23، ص 448. (3). سوره مجادله، آیه 13. (4). تفسیر نمونه، همان، ج 23، ص 449-491.