منافات روایات «سهوالنبی» با عصمت و علم غیب پیامبر اسلام (ص)!

پاسخ اجمالی: روایات سهوالنبی با «ادله عقلی» مبنی بر عصمت ایشان از هر گونه خطا سازگاری ندارد، چرا که بدون عصمت کامل و همه جانبه: «جلب اعتماد» مردم و اتمام حجت بر آنها ممکن نیست؛ «نقض غرض» پیش می آید و الگوگیری، اطاعت و در نتیجه هدایت مردم محقق نخواهد شد؛ اجتماع ضدین لازم مى آید؛ اغراى به جهل و تشویق به خطا از طرف خدا پیش می آید که از ذات باری تعالی قبیح است. این روایات طبق «معیار های علم حدیث» نیز مورد پذیرش قرار نمی گیرد، چرا که: این روایات خبر واحد هستند و در مسائل اعتقادی حجت نیستند؛ در متن این روایات تناقض وجود دارد و نمی توان آنها را پذیرفت؛ در مقابل این روایات عمومات و روایاتی وجود دارد كه وقوع هر گونه سهو و نسیانی را از پیامبر نفی می كند. پاسخ تفصیلی: روایات سهوالنبی!در مورد پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) روایاتی نقل شده است که دلالت بر امکان فراموشی برای ایشان دارد، به عنوان مثال از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است: «إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) سَهَا فَسَلَّمَ فِی رَكْعَتَیْنِ.‏ ثُمَ‏ ذَكَرَ حَدِیثَ‏ ذِی الشِّمَالَیْنِ فَقَالَ: ثُمَّ قَامَ فَأَضَافَ إِلَیْهَا رَكْعَتَیْن»(1)؛ (پیامبر(صلى اللَّه علیه و آله) در یك نماز سهو فرمودند تا سلام دادند در نماز چهار ركعتى بعد از دو ركعت. پس امام صادق(علیه السلام) بیان فرمودند حكایت ذو الشمالین را و فرمودند: پس حضرت برخاستند و دو ركعت دیگر بجا آوردند تا چهار ركعت شد).آیا این روایات با علم غیب و عصمت ایشان از هر گونه خطا منافات ندارد؟مفهوم سهو و نسیان و عقیده شیعه درباره سهوالنبی؟قبل از پاسخ به سوال فوق لازم است مفهوم سهو و نسیان و عقیده شیعه در این باره روشن شود.«سهو» به معنای فراموشی و غفلت از یک مطلب و منتقل شدن قلب از این مطلب به مطلب دیگر است. سهو در نماز؛ یعنی غفلت کردن نسبت به چیزی که از اجزای نماز است.(2)«نسیان» آن است که انسان، محفوظ ذهن خود را به واسطه ضعف قلب یا غفلت و یا از روى قصد از یاد ببرد تا از قلب او حذف شود و از یادش برود.(3)از نظر شیعه پیامبر از هر گونه سهو و نسیان معصوم می باشد. البته نسیان‏ در صورتى بر پیامبر جایز نیست كه بخواهد چیزى را از سوى خدا یا در مورد شریعت، یا در امورى كه مردم را از او متنفر مى سازد، بیان كند، اما در مورد چیزى كه از این دایره خارج باشد، مانعى ندارد، مثل این‏كه پیامبر غذا یا نوشیدنى خود را فراموش كند، امّا نه فراموشى مستمر و پى در پى، چنین چیزى بر پیامبر محال نیست.(4) در حقیقت چنین اموری بی توجهی به دنیا می باشد نه فراموشی؛ لذا این بی توجهی ها منافات با عصمت پیامبران ندارد، گرچه همین هم از پیامبران بصورت قطعی گزارش نشده است.در مورد سهو نیز علمای شیعه بر عصمت پیامبر در این زمینه اجماع دارند، جز شیخ صدوق و استادش ابن ولید(قدّس‌ سرّهما) که اِسهاء از جانب خداوند (به این معنی که خدواند آنها را دچار سهو و فراموشی کند) را ممکن دانسته‌ اند، نه سهوی که از ناحیه‌ شیطان است؛ لیکن مخالفت این دو نفر، زیانی به اِجماع نمی‌ رساند (و باطل بودن سهو النبی به حال خویش باقی است). حتی سهو در غیر واجبات و محرمات ـ مانند مباحات و مکروهات ـ نیز ظاهراً بیشتر اصحاب ما امامیّه، اِجماع بر عدم صدور آن‌ ها دارند؛ چنان که آیات و روایاتی چند نیز بر آن‌ ها دلالت دارند.(5)اعتبار روایات سهو النبی؟حال در پاسخ به سؤال مطرح شده می گوییم که روایات سهو النبی چند اشکال عمده دارند که پذیرش مضمون آنها را دچار مشکل می کند؛ از جمله:با ادله عقلی مبنی بر عصمت رسول خدا از هر گونه خطا سازگاری ندارد:ادله عقلی فراوانی وجود دارد که نشان می دهد پیامبران از هر گونه سهو و نسیان و خطا و اشتباهی معصوم هستند. برای نمونه به برخی از این ادله اشاره می کنیم:الف) جلب اعتماد مردم و اتمام حجت بر آنهااز آنجا که مسأله ى جلب اعتماد مردم كه عامل مهم در پیشرفت مقاصد پیامبران است ایجاب مى كند كه آنها در قسمت عمل به وظایف مذهبى اعم از فردى و اجتماعى مصون از خطا و نسیان و اشتباه باشند. اگر بگوییم كه سهو النبی جایز است لازم می آید كه تمام سخنان و اعمال پیامبر(صلی الله علیه و آله) از حجیت بیفتد؛ زیرا روی هر یك از آیات قرآن و یا هر یك از روایات پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله) و یا هر یك از اعمالی كه از پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل شده است، انگشت بگذاریم و بخواهیم از آنها استفاده كنیم، می ‌توان گفت كه ممكن است پیامبر آن سخن را سهوا فرموده باشد و یا یك كلمه را سهوا اضافه كرده باشند و یا یك عملی را سهوا انجام داده باشند. و به این ترتیب تمام قرآن و روایات از حجیت می ‌افتند. بنابراین سهو و نسیان و سرزدن اشتباه از پیامبر در این گونه‏ موضوعات ساده‏، دلیل روشنى بر امكان اشتباه او در آن موضوعات پیچیده و حساس تلقى مى‏ شود و با این وضع، اطمینان كاملى به درستى گفته هاى و تعلیمات او پیدا نخواهد شد.(6)ب) قبیح بودن اغراى به جهل و تشویق به خطا از طرف خدامسلما خداوند در مقام هدایت بندگان خود هرگز كوچك ترین كارى كه سبب تشویق آنها به خطا یا دعوت آنها به راه‏ هاى انحرافى باشد نخواهد كرد، چرا كه صدور چنین عملى از هركس باشد قبیح و زشت است تا چه رسد به ذات پاك خداوند بزرگ. اگر خداوند اسناد نبوت را، اعم از معجزات و دلایل علمى، در اختیار كسى بگذارد كه ممکن است خطا كند یا دچار فراموشی شود، بندگان خود را به گمراهى افكنده است. این درست به آن مى‏ ماند كه شخص بزرگى سند نمایندگى خود را به دست كسى دهد كه با فراموش کاری و اشتباه، خرابکاری می کند، آیا این كار زشت و قبیحى نیست؟ چگونه احتمال بدهیم كه چنین كارى از خداوند سر مى‏ زند و معجزات و مدارك نبوت را در اختیار دروغ گوى منحرف و یا خطاكارى مى‏ گذارد؟!(7)ج) اجتماع ضدیناگر از پیامبر(صلى الله علیه و آله) ولو از روی فراموشی گناه یا خطایى سرزند اجتماع ضدین، یعنى دو دستور متضاد، لازم مى آید، از یكسو باید در همه چیز از پیامبر پیروى كرد، از سوى دیگر باید در مورد آن گناه یا اشتباه با او به مخالفت برخاست، و مى دانیم دو دستور متضاد هرگز از خداوند حكیم صادر نمى‏ شود.(8)د) جلوگیری از نقض غرضاگر قرار باشد پیامبران وسیله ای برای هدایت مردم باشند و همه اعمال و رفتار و گفتار آنها الگویی برای دیگران باشد لازم است در تمام شئون معصوم باشند و حتی خطا و اشتباه نیز از آنها سرنزند، وگرنه این امکان وجود نخواهد داشت تا از آنها همیشه تبعیت شود و نقض غرض در اهداف رسالت آنها پیش می آید.در نتیجه خداوند براى پیشرفت مقاصد بعثت، پیامبران را با «مصونیت و پیراستگى كامل» مجهز ساخته، تا از این جهت اعتماد صد در صد مردم را به آموزگاران وحى جلب نماید و در نتیجه هدف و مقصد بعثت كه تربیت و گرایش مردم به خدا است جامه ى عمل بپوشد.روایات سهوالنبی خبر واحد می باشند و در مسائل اعتقادی حجت نیستند:در مسائل اعتقادی مثل جواز سهو برای پیامبر، هرگز نمی ‌توان به اخباری که خبر واحد و ظنی می باشند اعتماد كرد؛ بلکه لازم است اصول اعتقادی را با موازین قطعى‏ عقلى شناخت، تا بتوان از آنها در دیگر مسائل بهره گرفت، در غیر این صورت با اشکال دور مواجه می شویم؛ زیرا اعتبار روایات و سخنان پیامبر متوقف بر اعتقاد به نبوت و عصمت ایشان است و نمی توان عصمت ایشان را متوقف بر روایات ظنی کنیم.(9) ضمن اینکه اگر قرار باشد با روایات ظنی به سهوالنبی معتقد شویم خود این روایاتی که درباره سهوالنبی بیان شده اند اگر از پیامبر نقل شده باشند مصداق سهو و اشتباه پیامبر خواهند شد و از حجیت خواهند افتاد و اگر از غیر پیامبر نقل شده باشند بطریق اولی حجیت نخواهند داشت؛ زیرا وقتی روایات پیامبر بخاطر احتمال سهو و نسیان ایشان حجیت ندارد روایات سایرین که در مرتبه پایین تری از ایشان قرار دارند بطریق اولی حجیت نخواهد داشت.آشفتگی در متن این روایات آنها را از حجیت می اندازد.یکی از شرایط حجیت خبر واحد وجود قرائنی مبنی بر صحت آن می باشد(10)؛ این در حالی است که در مورد روایات سهو النبی نه تنها قرائنی مبنی بر صحت آن وجود ندارد بلکه با توجه به اینکه از نظر متن اختلاف بسیاری بین این روایات وجود دارد، این آشفتگی در متن اعتبار آنها را زیر سؤال می برد. داستان سهو نبی و یا سجده سهو بعد از نماز و یا اینكه حضرت خشمگین شد، به صورت ‌های بسیار مختلف در روایات آمده است؛ مثلاً در روایتی آمده: رسول خدا(صلّی الله علیه و آله) در نماز چهار ركعتی پس از به جا آوردن دو ركعت، سلام داد، شخصی به نام «ذوشمالین» یا «ذوالیدین» به پیامبر عرض کرد: آیا نماز کوتاه شده یا تو فراموش کردی؟ پیامبر فرمود: هیچکدام از اینها نبود. پیامبر نیز برای روشن شدن ماجرا از دیگران سؤال کرد که آیا او درست می گوید؟ گفتند: آری، پیامبر برخاست، دو رکعت نماز را بجا آورد.(11)در نقل دیگر همین جریان بدین صورت مطرح شده كه حضرت غضبناك شد و برخی از مردم از مسجد بیرون آمدند، عده ‌ای از هیبت حضرت سخن نگفتند، بعد از گفت و گوهایی حضرت نماز را دوباره اقامه كرد.(12) نقل ‌های دیگری نیز برای این جریان آمده است(13) که در مجموع معلوم می‌ شود كه نحوه نقل این جریان، خود دلیل بر مشكوك بودن اصل مسأله است و داستان به گونه ‌ای نقل شده كه نه تنها با سایر نقل هایی که در این باره آمده است اختلاف دارد، بلکه با شأن پیامبر نیز سازگار نیست.(14)روایات سهو النبی با روایات معتبر شیعه در تعارض استدر مقابل روایات سهو النبی عمومات و روایاتی وجود دارد كه وقوع هر گونه سهو و نسیانی، خصوصا سهو در نماز را از پیامبر نفی می‌ كند. در برخی روایات صریحاً وقوع سهو در نماز پیامبر(صلّی الله علیه و آله) انكار گردیده است؛ مثلاً زراره از امام صادق(علیه السّلام) سؤال می‌ كند: آیا پیامبر در عمر خود سجده سهو به جا آورد؟ امام در پاسخ می‌ فرماید: نه، پیامبر سجده سهو انجام نداد، بلكه هیچ انسان آگاه و عالمی، سجده سهو به جا نمی‌ آورد(15)؛ یعنی سجده سهو برای كسانی است كه از یاد خدا غافل شد‌ه‌ اند، دچار فراموشی و زیاده و نقصان در اجزای نماز می‌ گردند؛ امّا كسانی كه دائماً خود را در محضر خدا می‌ بینند و حتّی در غیر نماز نیز لحظه‌ ای از توجّه به او غفلت نمی‌ كنند چگونه ممكن است در نماز دچار سهو گردیده، نیاز به سجده سهو پیدا نمایند؟!(16)در تعارض بین روایات دال بر سهو النبی و روایات نافی آن، ما روایات نفی کننده سهو را ترجیح می دهیم؛ زیرا در باب تعارض، روایت مخالف قرآن و یا روایتی که موافق عامه است باید کنار گذاشته شود و روایت موافق قرآن یا مخالف عامه مورد عمل قرار گیرد. و صحیحه زراره، هم موافق قرآن است که انبیا را معصوم از سهو و نسیان می‌‌ داند هم مخالف عامه است (زیرا آنان سهو و نسیان را بر نبی تجویز کرده‌ اند)، پس صحیحه زراره بر روایت سهو نبی که موافق عامه و مخالف قرآن است ترجیح دارد و روایت سهو نبی باید کنار گذاشته شود و قابل استناد نخواهد بود.(17)شیخ طوسی در این باره می‌ گوید: «آنچه كه من بر اساس آن فتوا می ‌دهم، مضمون روایاتی است كه صدور سهو در نماز پیامبر را نفی می‌ كند؛ امّا اخباری كه دلالت بر سهو پیامبر در نماز دارد، مورد پذیرش ما نیستند، چون موافق با نظریه اهل سنّت می ‌باشند و لذا معلوم می ‌شود كه از روی تقیه صادر شده است».(18) در حقیقت شیخ طوسی معتقد است اگر روایتی در منابع شیعه درباره سهوالنبی بیان شده است با توجه به کم بودن چنین روایاتی و با توجه به اینکه علمای شیعه چنین اعتقادی ندارند، مطمئنا در شرایطی بیان شده است که راوی در بین اهل سنت حضور داشته و از روی تقیه مطالب دو پهلو بیان کرده است که از آن برداشت سهوالنبی می شود. بنابراین صدور چنین روایاتی مورد پذیرش عالمان شیعی نیست تا با علم غیب پیامبر منافات پیدا کند. پی نوشت: پی نوشت: (1). ‏ بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1403 هـ ق، چاپ دوم، ج‏ 17، ص 101، باب 16، ح 4. (2). لسان العرب، ابن منظور، محمد بن مكرم، دار صادر، بیروت، 1414 هـ ق، چاپ سوم، ج 14، ص 406. (3). المفردات فی غریب القرآن، راغب اصفهانى، حسین بن محمد، دارالعلم، بیروت، 1412 هـ ق، چاپ اول، ص 803. (4). پیام قرآن‏، مكارم شیرازى، ناصر، دار الكتب الاسلامیه، تهران‏، 1386 هـ ش‏، چاپ نهم‏، ج ‏7، ص 124-127. (5). ر.ک: درسنامه نقد و بررسی جریان احمد الحسن بصری، محمّدی هوشیار، علی، انتشارات تولی، قم، 1396 هـ ش، چاپ اول، ص 282-297؛ حیوة القلوب‌، مجلسی، محمدباقر، انتشارات سرور، قم، 1384 هـ ش، چاپ اول، ج 1، ص 65؛ تهذیب، طوسی، محمد بن الحسن، دارالكتب الاسلامیة، قم، 1365 هـ ش‏، چاپ چهارم، ج 2، ص 181؛ الذکری، عاملی، محمد بن محمد، مؤسّسه آل البیت لاحیاء التراث، قم، 1408 هـ ق، چاپ اول، ص 215 و ... بیشتر بخوانید . (6). رهبران بزرگ، مکارم شیرازی، ناصر، انتشارات مدرسه الامام على بن ابى طالب(علیه السلام)، قم، 1373 هـ ش، چاپ اول‏، ص 215. (7). پیام قرآن، همان، ج 7، ص 184. (8). همان، ج 7، ص 187. (9). دائرة المعارف فقه مقارن، مکارم شیرازی، ناصر، انتشارات مدرسه الامام على بن ابى طالب(علیه السلام)، قم، 1427 هـ ق، چاپ اول، ج ‏1، ص 509. (10). همان، ج‏ 1، ص 175. (11). «عَن أبی سَلمه، عَن أبی هُرَیره عَن رَسولَ الله(ص) یَوماً فَسَلَّم فِی رَکعَتَین ثُمَّ انصَرَفَ، فَادرَکَه ذوالشِمالَین فَقالَ: یا رَسولَ الله! انقَصَت الصَلاه أم نَسَیتَ؟ فَقالَ: لَم تَنقص الصَّلاه وَ لَم انسَ. قالَ: بَلی وَ الّذی بَعَثَکَ بِالحَق. قالَ رَسولَ الله(ص) اصدق ذُوالیَدَین؟ قالوا: نَعَم فَصَلی بِالناسِ رَکعَتَین»؛ سنن النسائی، نسائی، ابوعبدالرحمن احمدبن شعیب بن عی بن بحر، دارالفکر، بیروت، 1348 هـ ق، چاپ اول، ج 3، ص 20. (12). «عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِیرِینَ عَنْ أَبِی هُرَیْرَةَ قَال: صَلَّى بِنَا رَسُولُ الله صلى الله علیه وآله وسلم إحْدَى صَلاتَیْ الْعَشِیِّ - قَالَ ابْنُ سِیرِینَ : وَسَمَّاهَا أَبُو هُرَیْرَةَ وَلَكِنْ نَسِیتُ أَنَا - قَالَ: فَصَلَّى بِنَا رَكْعَتَیْنِ ثُمَّ سَلَّمَ فَقَامَ إلَى خَشَبَةٍ مَعْرُوضَةٍ فِی الْمَسْجِدِ فَاتَّكَأَ عَلَیْهَا كَأَنَّهُ غَضْبَانُ وَوَضَعَ یَدَهُ الْیُمْنَى عَلَى الْیُسْرَى وَشَبَّكَ بَیْنَ أَصَابِعِهِ وَخَرَجَتِ السَّرَعَانُ مِنْ أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ فَقَالُوا قَصُرَتِ الصَّلاةُ - وَفِی الْقَوْمِ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ - فَهَابَا أَنْ یُكَلِّمَاهُ وَفِی الْقَوْمِ رَجُلٌ فِی یَدَیْهِ طُولٌ یُقَالُ لَهُ ذُو الْیَدَیْنِ فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَسِیتَ أَمْ قَصُرَتِ الصَّلاةُ ؟ قَالَ: لَمْ أَنْسَ وَلَمْ تُقْصَرْ. فَقَالَ: أَكَمَا یَقُولُ ذُو الْیَدَیْنِ؟ فَقَالُوا نَعَمْ. فَتَقَدَّمَ فَصَلَّى مَا تَرَك ثُمَّ سَلَّمَ ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ...»؛ (ابن سیرین از ابوهریره نقل می کند که رسول خدا یکی از دو نماز ظهر یا عصر را با ما خواند و رد رکعت دوم، نماز را سلام داد و از جای خود بلند شد و مانند آدم خشمناک، به چوبی که در وسط مسجد انداخته شده بود، تکیه داد و دست راست خود را روی دست چپ گذاشت و انگشتانش را مشبک نمود و گونه راستش را به پشت دست چپش نهاد و نمازگزاران با عجله از در مسجد بیرون می رفتند و می گفتند: آیا نماز کوتاه شده است؟ ابوبکر و عمر هم در میان مردم بودند، ولی ترس مانع گردید که آنان با پیامبر در این موضوع گفت و گو نمایند. از میان مردم مردی به نام ذوالیدین – که دست هایش قدری بلندتر بود – عرضه داشت: یا رسول الله، آیا نماز را فراموش کردی یا کوتاه شده است؟ رسول خدا فرمود: نه کوتاه شده و نه فراموش کرده ام. آن گاه رسول خدا سوال کرد: آیا جریان چنان است که ذوالیدین می گوید؟ گفتند: بلی. آنگاه پیامبر در صف جلو ایستاد و رکعاتی را که نخوانده بود، به جای آورد و سلام داد و سجده ای مانند سجده نماز یا قدری طولانی تر ادا کرد). ر.ک: صحیح البخاری، بخاری، محمدبن اسماعیل، دارالفکر، بیروت، 1401 هـ ق، چاپ اول، ج 1، ص 123. (13). ر.ک: همان، ج 1، ص 123؛ ج 7، ص 85؛ ج 8، ص 133؛ ج 8، ص 133. (14). پژوهشی در عصمت معصومان، یوسفیان، حسن، نشر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، 1377 هـ ش، چاپ اول، ص 246 و 247. (15). «هَل سَجَدَ رَسُولُ الله سَجدَتَیِ السَّهو قط؟ وَ لَا وَ لَایَسجدهُما فَقِیه»؛ وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، احیاء التراث العربی، بیروت، 1391 هـ ق، چاپ چهارم، ج 5، ص 311، ح 16. (16). پژوهشی در عصمت معصومان، همان، ص 249. (17). درسنامه نقد و بررسی جریان احمد الحسن بصری، همان؛ الإلهیات على هدى الکتاب و السنة و العقل، سبحانی, جعفر، مرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، قم، 1426 هـ ق، چاپ اول، ج ‌3، ص 205. (18). تهذیب الاحكام، طوسی، محمد بن الحسن، نشر دار التعاریف للمطبوعات، بیروت، 1412 هـ ق، چاپ اول، ج 2، ص 351.