معنای «ترک اولی» و تفاوت آن با «گناه»

پاسخ اجمالی: «ترک اولی» به معنای انجام دادن مستحبِّ عادی و رها کردن مسحبِّ مؤکّد است. بنابراین «ترک اولی» نه گناه است و نه مکروه و نه مباح. شخصی كه برای نماز جماعت به مسجدی که جمعیّت آن کمتر است برود و نماز خواندن را در مسجد پر جمعیّتی که ثواب بیشتر دارد ترک کند، نه مکروه انجام داده است و نه مباح و نه گناه؛ بلکه تنها مستحبِّ مؤكّد را ترک نموده است. پاسخ تفصیلی: یكی از بحث هائی كه درباره فرشتگان و انبیاء مطرح می شود مسئله «ترك اولی» است. آیا ترك اولی از سوی آنان اتفاق افتاده است یا نه؟ می دانیم كه حضرت آدم(علیه السلام) ترك اولى كرد و از آن درخت ممنوعه خورد و از بهشت اخراج شد.(1) «فُطْرسِ مَلَك» مرتكب ترك اولى شد و بال و پرش ریخت و به جزیره اى در زمین تبعید گشت.(2) حضرت یونس(علیه السلام) ترك اولى كرد و مدّت زیادى در دل نهنگى حبس شد.(3) و برخى دیگر از پیامبران نیز ترك اولى داشته اند.(4) منظور از «ترك اولى» چیست؟ در جواب باید گفت: «ترك اولى» نه گناه است و نه مكروه و نه حتّى مباح؛ بلكه رها كردنِ مستحبِّ مؤكّد و انجام دادن مستحبِّ عادى است. مثلاً در فاصله یك كیلومترى منزل شخصى مسجدى وجود دارد كه در آن نماز جماعتى با حضور 100 نفر از مؤمنین اقامه مى شود و در فاصله دو كیلومترى منزل وى مسجد دیگرى وجود دارد كه در نماز جماعت آن 500 نفر شركت مى كنند. در اینجا بهتر است انسان در نماز جماعت دوم شركت كند؛ امّا اگر شخصى این كار را ترك كند و در نماز جماعت اوّل كه صد نفر حضور دارند شركت نماید، نه مرتكب گناهى شده و نه مكروهى انجام داده، و نه كار مباحى كرده، بلكه مستحبِّ مؤكّد را ترك كرده و مستحبِّ پایین تر را انجام داده است، و این را ترك اولى مى نامند. حال اگر پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله) به مسجد پرجمعیّت نرود و در مسجد كم جمعیّت نمازش را بخواند، مرتكب گناه یا مكروه و یا حتّى كار مباحى نشده؛ بلكه مستحبِّ بالاتر را رها كرده و مستحبِّ پایین تر را بجا آورده است. و این مطلب منافاتى با مقام نبوّت و رسالت ندارد. با این توضیح بسیارى از اشكالاتى كه در این زمینه مطرح است حل شده، و روشن مى شود كه معصومین(علیهم السلام) از هر گونه گناهى پاك و مبرّا هستند.(5) پی نوشت: پی نوشت: (1). سوره بقره، آیه 36. (2). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد(صلّى الله علیهم)‏، صفار، محمد بن حسن‏، محقق / مصحح: كوچه باغى، محسن بن عباس على‏، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی‏، قم،‏ 1404 قمری، چاپ دوم‏، ج ‏1، ص 68، (باب ما خص الله به الأئمة من آل محمد و ولایة الملائكة). (3). سوره انبیاء، آیه 87. (4). شرح آن را در كتاب پیام قرآن‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیه‏، تهران‏، ‏1386 شمسی‏، چاپ نهم، ج 7، ص 103 به بعد مطالعه فرمایید. (5). گردآوری از کتاب: داستان یاران، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: علیان نژادى، ابوالقاسم، ‏مدرسه امام على بن ابى طالب(علیه السلام‏)، قم‏، 1390 شمسی، ‏چاپ اول‏، ص 68.