ریشه بدبختی مردم در «جاهلیّت»

پاسخ اجمالی: امام علی(ع) در خطبه 95، درباره وضعیّتِ عصرِ جاهلیّت می فرماید: «خداوند پیامبر(ص) را زمانی مبعوث کرد که مردم در حیرت و سرگردانی بودند و جاهلیّتِ شدید، آنها را سبک مغز ساخته بود، هوی و هوس های سرکش آنها را به خود جلب كرده و تكبّر و خودبرتربینى آنها را به پرتگاه افكنده بود». با دقت در بیانات امام(ع) متوجه می شویم که ریشه اصلی بدبختی مردم عصر جاهلیّت، جهل و گمراهى و هوی پرستى و فتنه گرى و تكّبر بود؛ صفات زشت و ناپسندى كه هر یك از آنها برای سقوط جامعه اى كافى است. پاسخ تفصیلی: امام علی(علیه السلام) در خطبه 95 «نهج البلاغه»، ضمن هفت جمله وضع عصر جاهلیّت را كاملاً تبیین مى كند. در نخستین و دومین جمله چنین مى فرماید: (خداوند پیامبر(صلى الله علیه و آله) را زمانى مبعوث كرد كه مردم در حیرت و گمراهى سرگردان بودند و در فتنه ها غوطه ور)؛ «بَعَثَهُ وَ النَّاسُ ضُلَّالٌ فِی حَیْرَةٍ، وَ حَاطِبُونَ فِی فِتْنَةٍ». بى شك، ضلالت و گمراهى اگر توأم با سرگردانى نباشد، ممكن است انسان بتواند خود را از آن نجات دهد؛ مانند كسى كه راه را گم كرده و از قرائن، طریق نجات را به دست مى آورد؛ بدبختى آنجا است كه گمراهى با حیرت و سرگردانى همراه باشد و مردم در دوران جاهلیّت چنین بودند. «حَاطِب» به كسى گفته مى شود كه هیزم جمع آورى كند. مردم عصر جاهلیّت، در عین گرفتارى در میان شعله هاى فتنه، همواره هیزم بر آتش آن مى افزودند و مشكل عظیم آنها همین بود كه هیزم آور فتنه ها بودند. در سومین و چهارمین جمله مى افزاید: (هوی و هوس هاى سركش آنها را به خود جلب كرده، و تكبّر و خودبرتربینى آنها را به پرتگاه افكنده بود)؛ «قَدِ اسْتَهْوَتْهُمُ الْأَهْوَاءُ، وَ اسْتَزَلَّتْهُمُ الْكِبْرِیَاءُ». بدیهى است حاكمیّت هوی و هوس، جامعه را به پرتگاه مى كشاند و هنگامى كه خودبزرگ بینى به آن افزوده شود، مردم را در پرتگاه ساقط مى كند. در سه جمله آخر مى فرماید: (جاهلیّت شدید، آنها را سبك مغز ساخته و در ناپایدارى امور و بلاى جهل حیران و سرگردان بودند)؛ «وَ اسْتَخَفَّتْهُمُ الْجَاهِلِیَّةُ الْجَهْلَاءُ؛ حَیَارَى فِی زَلْزَالٍ مِنَ الأَمْرِ، وَ بَلَاءٍ مِنَ الْجَهْلِ». به این ترتیب، ریشه اصلى بدبختى آنها جهل و گمراهى و هوی پرستى و فتنه گرى و تكّبر بود؛ صفات زشت و ناپسندى كه هر یك از آنها در جامعه اى پیدا شود، براى سقوط آن كافى است؛ تا چه رسد كه همه آنها یكجا جمع باشد!(1) پی نوشت: پی نوشت: (1). گردآوری از کتاب: پیام امام امیرالمؤمنین(علیه السلام)‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیة‏، تهران‏، 1386 شمسی‏، چاپ: اول‏، ج 4، ص 278.