شرح صفت «خالقیت» خداوند

پاسخ اجمالی: امام علی(ع) در بخشی از خطبه 163 «نهج البلاغه»، درباره یکی از «صفات فعل» خداوند، یعنی آفرینش جهان هستی و عجایب و شگفتی های آن، می فرماید: «ستایش، مخصوص خداوندى است كه آفریدگار بندگان است؛ خداوندى كه گستراننده زمین، جارى كننده سیل در رودخانه ها و رویاننده گیاهان بر كوهها و تپه هاست». حضرت پس از اشاره به آفرینش انسان که شاهکار بزرگ آفرینش است، به سه موضوع محل سکونت و آب و مواد غذایی اشاره نموده تا حس شکرگزاری بندگان را برانگیزد و برای معرفت خداوند آماده سازد؛ چرا که این «صفت فعل» برای همه مردم قابل درک و معرفت آفرین است. پاسخ تفصیلی: امام علی(علیه السلام) در بخشی از خطبه 163 «نهج البلاغه» از یکی از «صفات فعل» خداوند (یعنى آفرینش جهان هستى و عجایب و شگفتى هاى آن) سخن مى گوید؛ چرا كه این بخش از صفات براى همه مردم قابل درك و معرفت آفرین است. مى فرماید: (ستایش، مخصوص خداوندى است كه آفریدگار بندگان است؛ خداوندى كه گستراننده زمین، جارى كننده سیل در رودخانه ها و رویاننده گیاهان بر كوهها و تپه هاست)؛ «الْحَمْدُ للهِ خَالِقِ الْعِبَادِ، وَ سَاطِحِ(1) الْمِهَادِ(2)، وَ مُسِیلِ الْوِهَادِ(3)، وَ مُخْصِبِ(4) النِّجَادِ(5)». عبارت «سَاطِحِ الْمِهَادِ» اشاره به همان چیزى است كه در «قرآن مجید» بیان شده است: «أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَاداً»(6)؛ (آیا زمین را محل آرامش قرار ندادیم؟). تعبیر به «مُسِیلِ الْوِهَادِ» با توجه به این كه «وهاد» به معناى درّه ها و گودالها است، اشاره به این است كه خداوند، مناطقى از زمین را به صورت گودال قرار داد تا آبها در آن جریان یابد و مناطق دیگر در امن و امان باشد. تعبیر به «مُخْصِبِ النِّجَادِ» اشاره به قدرت نمایى خداوند در سرسبز شدن مناطق مرتفعى است كه آب، به طور معمول به آنها نمى رسد. امام(علیه السلام) در اینجا نخست به آفرینش انسانها كه شاهكار بزرگ آفرینش است اشاره كرده، بعد به سه موضوع (محل سكونت و آب كه مایه حیات است و مواد غذایى) اشاره نموده تا حسّ شكرگزارى بندگان را برانگیزد و براى معرفتِ خداوند متعال و شناخت «صفاتِ جلال» و «صفات جمالش» آماده سازد.(7) پی نوشت: پی نوشت: (1). «ساطح» از ماده «سطح» كه معناى آن معروف است گرفته شده و «ساطح» به كسى مى گویند كه چیزى را مسطّح و صاف و گسترده كند. (2). «مهاد» و «مهد» در اصل به معناى بستر است و به كره زمین كه محل سكونت و استراحت انسان هاست نیز اطلاق مى شود و در اینجا به همین معناست. (3). «وهاد» جمع «وهده» به معناى زمین هاى منخفض و گود است. (4). «مخصب» از ماده «خصب» بر وزن «غصب» به معناى فراوان شدن گیاه است؛ بنابراین «مخصب» به كسى گفته مى شود كه زمین ها را پرگیاه و پربركت كند. (5). «نجاد» جمع «نجد» به معناى زمین مرتفع است و مصدر آن «نجود» است. (6). سوره نبأ، آیه 6. (7). گردآوری از: پیام امام امیرالمؤمنین(علیه السلام)‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیه‏، تهران‏، 1386 شمسی‏، چاپ: اول‏، ج 6، ص 306.