«مصائب و بلایا» ابزاری برای امتحان الهی

پاسخ اجمالی: مسأله مصائب و بلایا بازتاب گسترده اى در لابلاى آیات مختلف دارد. خداوند می فرماید: «شما را با بدیها و خوبیها آزمایش مى كنیم و به سوى ما بازگردانده مى شوید». خیر و شر در اینجا معناى وسیعى دارد که انواع مصائب، بیمارى ها، فقر و تنگدستى و انواع پیروزى ها و مانند آن را شامل مى شود. همچنین می فرماید: «به یقین همه شما را با امورى همچون ترس، گرسنگى و كاهش در مالها، جانها و میوه ها آزمایش مى كنیم». در این آیه، پنج قسمت از مصائب و مشكلات زندگى به عنوان پنج ماده امتحان الهى بیان شده است ... بیشتر بخوانید پاسخ تفصیلی: مسأله مصائب و بلایا بازتاب گسترده اى در لابلاى آیات مختلف دارد: 1. «وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً وَ إِلَیْنا تُرْجَعُونَ»(1)؛ (و شما را با بدیها و خوبیها آزمایش مى كنیم و به سوى ما بازگردانده مى شوید). خیر و شر در اینجا معناى وسیعى دارد كه انواع مصائب، بیمارى ها، مشكلات، گرفتارى ها، فقر و تنگدستى و همچنین انواع پیروزى ها و صحت و تندرستى و غنا و مانند آن را شامل مى شود و قابل توجّه این كه در میان مواد امتحانى انسان، مسأله شرّ مقدّم بر خیر ذكر شده؛ چراكه آزمایش به وسیله بلاها سخت تر، مشكل تر و گسترده تر است (البتّه نباید فراموش كرد كه این شرور جنبه نسبى دارد). جمله «وَ إِلَیْنا تُرْجَعُونَ» در ذیل، اشاره لطیفى به این حقیقت است كه دنیا دار امتحان و آزمون ها است، نه دار بقاء و سراى جاودانى. به هر حال، این آیه دلیل روشنى است كه بخشى از مصائب و آلام جنبه امتحان دارد تا صبر و شكیبائى انسان را بیازماید، همان گونه كه بخشى از نعمت ها جنبه امتحان دارد تا مقام شكر او در برابر نِعَم الهى آزموده شود. 2. «وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرینَ»(2)؛ (به یقین همه شما را با امورى همچون ترس، گرسنگى و كاهش در مالها، جانها و میوه ها آزمایش مى كنیم و بشارت ده به صابران). در این آیه، پنج قسمت از مصائب و مشكلات زندگى به عنوان پنج ماده امتحان الهى بیان شده است، در درجه اول ناامنى است «خَوْف» كه از همه مهم تر است و بعد از آن گرسنگى «جُوع» و سپس زیان هاى مالى «نَقْص مِنَ الاَمْوالِ» و بعد مرگ و میرها «وَ الاَنْفُسِ» و سپس آفات كشاورزى و كمبود میوه و مواد غذائى «وَ الثَّمَراتِ». ضمناً ذیل آیه نشان مى دهد كه این آزمون ها، سطح نیروى مقاومت و استقامت انسان را بالا مى برد و او را در این كوره هاى داغ آبدیده مى كند (باید توجّه داشت كه نقص ثمرات به معناى از دست رفتن فرزندان كه میوه هاى دل انسانند نیز تفسیر شده و ممكن است مفهوم وسیعى داشته باشد كه هر دو را شامل گردد و نیز «نقص انفس» را به بیمارى نیز تفسیر كرده اند). در حقیقت عمده ترین مواهب حیات، امنیت و سرمایه هاى انسانى، اموال و منابع تولید است و خداوند به وسیله آفاتى كه دامان این امور را مى گیرد انسان را مى آزماید تا میزان شكیبائى او آشكار گردد. تعبیر به «شىء» گواه زنده اى بر این معنا است كه همه ناامنى ها، گرسنگى ها و مرگ و میرها جنبه آزمون و امتحان الهى ندارد؛ بلكه تنها بخشى از آن چنین است و مسلّماً مصائب خود ساخته و ناشى از جهل، نادانى، تنبلى و بى حالى را هرگز شامل نمى شود و این آیه هرگز نباید بهانه اى در دست گروهى نادان براى ترك جهاد و كوشش و روى آوردن به سستى و تنبلى و ندانم كارى گردد. 3. «وَ أَمّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهانَنِ»(3)؛ (و امّا هنگامى كه براى امتحان، روزیش را بر او تنگ مى گیرد [مأیوس مى شود و] مى گوید: پروردگارم مرا خوار كرده است!). مسلّماً این درباره كسانى است كه در میدان آزمایش، ضعف و سستى نشان مى دهند و به قدرى كم ظرفیتند كه تا نعمتى به سراغشان آید مغرور مى گردند و به محض این كه گرفتار مصیبتى شوند مأیوس مى گردند؛ ولى به هر حال آیه دلیل روشنى است بر این كه بخشى از مشكلات زندگى فلسفه امتحانى دارد. 4. «هُنالِكَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدِیداً»(4)؛ (آن جا بود كه مؤمنان آزمایش شدند و تكان سختى خوردند). این آیه به ماجراى عجیب جنگ احزاب اشاره مى كند كه یكى از بزرگترین میدان هاى آزمایش الهى براى مسلمانان صدر اسلام بود. در آن روز كه لشكر بى شمار احزاب از سمت بالا و پائین به میدان حمله كردند و گروه اندك مسلمین را همچون نگین انگشتر در محاصره خود قرار دادند، كارشكنى هاى منافقان داخلى مزید بر مشكل شد و شرایط از هر جهت سخت و پیچیده گشت تا آنجا كه قرآن مى فرماید: (و دلها به گلوگاه رسیده بود!)؛ «وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ».(5) قرآن مى فرماید: این مصیبت بزرگ و طوفان شدید كه زلزله در بنیان وجود جمعى از مؤمنان افكند، صحنه اى از آزمون الهى بود... این آیه نیز تأكید دیگرى است بر آنچه در بالا گفته شد. در روایات اسلامى نیز اشارات روشنى به این حقیقت كه بخشى از بلاها و مصائب جنبه آزمون دارد، دیده مى شود: 1. در حدیثى از امام على(علیه السلام) مى خوانیم: «اِنَّ الْبَلاءَ لِلظّالِمِ اَدَبٌ وَ لِلْمُؤْمِنِ اِمْتِحانٌ...»(6)؛ (بلا براى ظالم ادب است و براى مؤمن آزمایش و امتحان). 2. امیرمؤمنان على(علیه السلام) در توصیف پیامبران در خطبه اى چنین مى فرماید: «قَدِ اخْتَبَرَهُمُ اللهُ بِالْمَخْمَصَةِ وَ اَبْتَلاهُمْ بِالْمَجْهَدَةِ وَ امْتَحَنَهُمْ بِالْمَخاوِفى وَ مَخَضَهُمْ بِالْمَكارِهِ»(7)؛ (خداوند پیامبرانش را با گرسنگى آزمایش نمود و به مشقت و ناراحتى مبتلا ساخت، با امور خوفناك امتحان نمود و با سختى ها و مشكلات خالص گردانید [تا از بوته امتحان به خوبى برآمدند]). 3. شبیه همین سخن را در مورد توده مردم با تعبیرات دیگرى در همان خطبه ذكر فرموده است: «وَ لكِنَّ اللهَ یَخْتَبِرُ عِبادَهُ بِاَنْواعِ الشَّدائِد وَ یتَعَبَّدُهُمْ بِاَنْواعِ الْمَجاهِدِ وَ یَبْتَلیهِمْ بِضُروبِ الْمَكارِهِ»(8)؛ (ولى خداوند بندگانش را با انواع شدائد مى آزماید و با اقسام مشكلات به عبادت فرا مى خواند و به انواع گرفتارى ها مبتلا مى نماید).(9) پی نوشت: پی نوشت: (1). قرآن کریم، سوره انبیاء، آیه 35. (2). همان، سوره بقره، آیه 155. (3). همان، سوره فجر، آیه 16. (4). همان، سوره احزاب، آیه 11. (5). همان، آیه 10. (6). جامع الأخبار، شعیری، محمد بن محمد، مطبعة حیدریة، نجف‏، بى تا، چاپ اول‏، ص 113، الفصل السبعون فی البلاء؛ بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، محقق / مصحح جمعى از محققان‏، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، 1403 ق‏، چاپ دوم، ج ‏78، ص 198، باب 1، فضل العافیة و المرض و ثواب المرض و علله و أنواعه. (7). نهج البلاغة، شریف الرضى، محمد بن حسین‏، محقق / مصحح: للصبحی صالح، هجرت‏، قم‏، ‏1414 ق، چاپ اول، ص 291، العبرة بالماضین. (8). همان، ص 294، خطبه 192 (قاصعه)، الكعبة المقدسة. (9). پیام قرآن‏، مكارم شیرازى، ناصر، با همکاری جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیه‏، تهران‏، 1386 ش، چاپ نهم، ج 4، ص 550.