تاوان عمومی در مصائب و بحران ها و مسأله عدل الهی؟!

پاسخ اجمالی: خدا هرگز عموم را به خاطر عمل گروهى عذاب نمى کند، مگر آنکه منکرات در میان آنها آشکار شود و آنها در عین توانائى سکوت کنند و این عذاب نتیجه پدید آمدن بی عدالتی و ظلمی است که در صورت عمل نیک سیرتان به وظیفه شان در امر به معروف و نهی از منکر، هیچ گاه دامن گیر این جامعه نمی گشت؛ در صورتی که خوبان در برابر عمل بدان سکوت کنند، ناهنجاری‌ مثل موریانه ریشه‌ عدالت اجتماعی را می خورد؛ زیرا عدم اصلاح افراد ناصالح نابودی اجتماع را در پی دارد. در نتیجه نمی توان گفت چون وظیفه خود را در حیطه زندگی شخصی و فردی انجام داده ام از آثار شوم وظیفه ناشناسی هاى دیگران در امان خواهم ماند. چون در اجتماع، چیزی به عنوان «ضرر فردی» وجود ندارد و هر زیان فردی، امكان این را دارد كه به صورت یك زیان اجتماعی در آید. به همین دلیل، منطق و عقل حکم می کند در پاك نگه داشتن محیط اجتماعی خود از هر گونه تلاش و كوششی خودداری نکنیم. پاسخ تفصیلی: در آیه 25 سوره انفال می خوانیم: «وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصیبَنَّ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدیدُ الْعِقاب‏»؛ (و بترسید از فتنه ای كه چون آید، تنها مخصوص ستمكاران شما نباشد [بلکه همه را فرا خواهد گرفت] و بدانید خداوند كیفر شدید دارد). آیا این آیه به معنای عقاب نیکوکاران به خاطر ظلم ها و معصیت های ستمکاران و بدکاران و به قول عامیانه سوختن خشک و تر در هنگام پدید آمدن فتنه ها نیست؟! و اگر چنین باشد، آیا چنین امری با عدالت خداوند منافات ندارد؟!در پاسخ به این سؤال لازم است به مواردی چند از آموزه های وحیانی راجع به عدل الهی توجه کنیم.ضرورت امر به معروف و نهی از منکر در تحقق عدل الهی عدل الهی در خلقت تک تک موجودات این عالم این گونه است که سیستم آفرینش را به نحو احسن قرار داده است چنانکه در آیه 7 سوره سجده می خوانیم: «الَّذِی أَحْسَنَ كُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلَقَهُ»؛ (خدا کسى است که هر چه را آفرید، به نیکوترین وجه آفرید). وقتی به موجودات این عالم نیز نگاه می کنیم به خوبی به خلقت نیکوی آنها پی می بریم، به عنوان مثال فرآیند بارش باران و رویش گیاهان و تغذیه انسان و ... بیشتر بخوانید همه و همه آنقدر زیبا هستند که انسان را به شگفتی وا می دارند.خداوند علاوه بر صورت بندی نیکویی که در آفرینش موجودات داشته است، بهترین قوانین را برای در کنار هم بودن و برپایی عدالت اجتماعی نیز وضع کرده است. به عنوان مثال به انسان ها که موجودات مختاری هستند دستور داده است برای داشتن زندگی بهتر در اجتماعی که تشکیل داده اند لازم است اموری مثل دروغ نگفتن و غیبت نکردن و دزدی نکردن و ... را رعایت کنند و برای مراقبت از این قوانین و اجرای درست آنها نیز دستوراتی قرار داده است که برای تحقق عدالت اجتماعی اموری ضروری اند. یکی از مهم ترین این دستورات که عدالت اجتماعی از خلال آنبه ظهور و بروز می رسد، «امر به معروف و نهی از منكر» است.رواج بی عدالتی با فراموشی امر به معروف و نهی از منکر با توجه به اینکه خداوند جریان امور عالم را از راه جریان اسباب و مسببات قرار داده است، اگر خوبان در برابر فساد سکوت کنند و به فریضه مهم امر به معروف و نهی از منکر عمل نکنند، بی‌ عدالتی‌ ها و ناهنجاری‌ های مختلف، همچون موریانه از درون ریشه‌ های موجودیت و عدالت اجتماعی را خواهند خورد و آن را از هم متلاشی خواهند كرد. بنابراین حفظ عدالت اجتماعی بدون نظارت عمومی ممكن نیست، لذا خداوند در آیه 104 سوره آل عمران می فرماید: «وَلتَكُنْ مِنْكُم أمَّة یَدعُونَ اِلَی الْخَیْرِ یَأمُرُونَ بِالمَعْرُوفِ وَ یَنْهَونَ عَنِ الْمُنْكَر وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُون»؛ (باید از میان شما جمعى دعوت به نیكى كنند و امر به معروف و نهى از منكر نمایند و آنها رستگارانند). با این بیان، لازم است همواره میان مسلمانان گروهی باشند كه این دو وظیفه بزرگ اجتماعی را انجام دهند: مردم را به نیكی ها دعوت كنند و از بدی ها باز دارند.در آیات 24 و 25 سوره انفال نیز قرآن بعد از دعوت مومنان به اجابت خدا و پیامبرش؛ اشاره به عواقب شوم عدم پذیرش دعوت حیات بخش خدا و پیامبر و سکوت در برابر نا هنجاری ها مى کند: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اسْتَجیبُوا لِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ لِما یُحْییکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُون‏ * وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ»؛ (اى كسانى كه ایمان آورده اید دعوت خدا و پیامبر را اجابت كنید هنگامى كه شما را به سوى چیزى مى خواند كه مایه حیات تان است و بدانید خداوند میان انسان و قلب او حائل مى شود و اینكه همه شما نزد او [در قیامت] اجتماع خواهید كرد. * و از فتنه‌ ای بترسید که تنها به ستمکاران شما نمی‌ رسد؛ [بلکه همه را فرا خواهد گرفت] و بدانید خداوند کیفر شدید دارد).در این آیه «فتنه» به معناى بلاها و مصائب اجتماعى است، که دامن همه را مى گیرد و به اصطلاح خشک و تر در آن با هم مى سوزند. هنگامى که خوبان جامعه در ادای رسالت خود کوتاهى کنند، و بر اثر آن قانون شکنى ها و هرج و مرج ها و ناامنی ها و مانند آن به بار آید نیکان و بدان در آتش آن مى سوزند. این اخطارى است که خداوند در این آیه به همه جوامع اسلامى مى دهد و مفهوم آن این است که: افراد جامعه نه تنها موظف اند وظایف خود را انجام دهند، بلکه موظف اند دیگران را هم به انجام وظیفه وادارند؛ زیرا اختلاف، پراکندگى و ناهماهنگى در مسائل اجتماعى موجب شکست برنامه ها خواهد شد و دود آن در چشم همه مى رود.(1)امر به معروف و نهی از منکر از لوازم زندگی اجتماعی است این وظیفه در حقیقت از لوازم زندگی اجتماعی است. به طور مسلم زندگانى دسته جمعى براى افراد بشر فوائد و بركات فراوانى دارد و حتى این نوع مزایا انسان را وادار به زندگانى اجتماعى كرده است. ولى در مقابل آن محدودیت هایى مثل تأثیر رفتار هر کدام بر یکدیگر و ... نیز براى او ببار مى آورد، و چون در برابر فوائد بی شمار زندگى دسته جمعى ضرر این نوع محدودیتها جزئى و ناچیز است، لذا بشر از روز اول تن به زندگى اجتماعى داده و محدودیتها را پذیرفته است. از آنجا كه در زندگى اجتماعى سرنوشت افراد به هم مربوط است، و به اصطلاح افراد اجتماع در سرنوشت یكدیگر اثر دارند، حق نظارت در اعمال دیگران حق طبیعى و خاصیت زندگى دسته جمعى است. این امر از همان محدودیت های ذاتی اجتماعات بشری است که اگر انجام نشود عواقب منفی فراوانی خواهد داشت. این مطلب به طرز جالبى در حدیثى از پیامبر اكرم(صلی الله علیه وآله) آمده است: «باید امر به معروف و نهى از منكر كنید و گر نه خداوند ستمگرى را بر شما مسلط مى كند كه نه به پیران احترام مى گذارد، و نه به خردسالان رحم مى كند، نیكان و صالحان شما دعا مى كنند ولى مستجاب نمى شود و از خداوند یارى مى طلبند اما خدا به آنها كمك نمى كند و حتى توبه مى كنند و خدا از گناهان شان درنمى گذرد».(2)اینها همه نتیجه طبیعى اعمال جمعیتى است كه این وظیفه بزرگ اجتماعى را تعطیل كنند؛ زیرا بدون نظارت عمومى، جریان امور از دست نیكان خارج مى شود، و بَدان میدان اجتماع را تسخیر مى كنند، و اینكه در حدیث فوق مى فرماید حتى توبه آنها قبول نمى شود به خاطر آن است كه توبه با ادامه سكوت آنها در برابر مفاسد مفهوم صحیحى ندارد، مگر اینكه در برنامه خود تجدید نظر كنند.(3)در نتیجه نمی توان گفت چون وظیفه خود را در حیطه زندگی شخصی و فردی انجام داده ام از آثار شوم وظیفه ناشناسی هاى دیگران در امان خواهم ماند. چون در اجتماع، چیزی به عنوان «ضرر فردی» وجود ندارد و هر زیان فردی، امكان این را دارد كه به صورت یك زیان اجتماعی در آید. به همین دلیل، منطق و عقل حکم می کند در پاك نگه داشتن محیط اجتماعی خود از هر گونه تلاش و كوششی خودداری نکنیم. این درست به آن مى ماند که براى جلوگیرى از هجوم دشمنى، صدهزار نفر سرباز نیرومند لازم باشد. اگر عده اى مثلا پنجاه هزار نفر وظیفه خود را انجام دهند مسلما کافى نخواهد بود و نتایج شوم شکست، هم وظیفه شناسان را و هم وظیفه نشناسان را مى گیرد.پس نیکان جامعه وظیفه دارند که در برابر بدان سکوت نکنند. اگر سکوت اختیار کنند در سرنوشت آنها نزد خداوند سهیم و شریک خواهند بود. کما اینکه پیامبر اعظم(ص) فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لا یُعَذِّبُ الْعَامَّةَ بِعَمَلِ الْخَاصَّةِ حَتَّى یَرَوُا الْمُنْكَرَ بَیْنَ ظَهْرَانِیهِمْ وَهُمْ قَادِرُونَ عَلَى أَنْ یُنْكِرُوهُ وَلَمْ یُنْكِرُوهُ، فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ عَذَّبَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الْعَامَّةَ وَالْخَاصَّةَ»(4)؛ (خداوند عز و جل هرگز عموم را به خاطر عمل گروهى خاص مجازات نمى کند مگر آن زمان که منکرات در میان آنها آشکار گردد و توانائى بر انکار آن داشته باشند در عین حال سکوت کنند؛ در این هنگام خداوند آن گروه خاص و همه توده اجتماع را مجازات خواهد کرد).مجازات ترک کنندگان امر به معروف و نهی از منکر در آخرت مجازات توأمان بدکاران و کسانی که با ترک امر به معروف و نهی از منکر، در مقابل آن ها سکوت کردند، در آخرت هم صادق است. در پایان آیه مورد بحث در صدر سؤال، خداوند با زبان تهدید آمیز می‏ گوید: (بدانید خداوند مجازاتش شدید است)؛ «وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ». این تهدید از آن روست تا مبادا لطف و رحمت خدا نیکوکاران را از وظایفشان غافل كند و شدت مجازات های الهی را به دست فراموشی بسپارند، و آشوب‏ ها و فتنه‏ ها دامان آنها را بگیرد، همان گونه كه دامان جامعه اسلامی را گرفت و بر اثر فراموش كردن این سنن الهی آنها را به قهقرا كشانید.فتنه ها و ناکامی های امروز جوامع اسلامی، نتیجه ترک وظیفه یك نگاه كوتاه به جوامع اسلامی در عصر ما و شكست‏ های پی در پی كه در برابر دشمنان دامن‏گیرشان می‏ شود و فتنه‏ های استعمار و صهیونیسم و الحاد و مادی‏گری و مفاسد اخلاقی و متلاشی شدن خانواده ‏ها و سقوط جوانان در دامن فحشاء و انحطاط و عقب گرد علمی، حقیقت و محتوای آیه را مجسّم می‏ سازد كه چگونه این فتنه‏ ها دامن كوچك و بزرگ، نیك و بد، و عالم و جاهل را فرا گرفته است و اینها همچنان ادامه خواهد یافت تا آن زمان كه مسلمانان روح اجتماعی پیدا كنند و نظارت همگانی را در جامعه عملا بپذیرند و دو وظیفه امر به معروف و نهی از منكر به عنوان وظیفه قطعی و تخلّف‏ ناپذیر عملی گردد.(5)جمع بندی اینکه اگر بلایای عمومی دامن خوبان را نیز می گیرد، بدان جهت است که آنان نیز با ترک واجب در قبال وظیفه خود که همان امر به معروف و نهی از منکر باشد کوتاهی نمودند؛ لذا دچار عقوبت می شوند. پس آیه 25 سوره انفال هیچ گونه تضادی با عدل الهی ندارد. پی نوشت: پی نوشت: (1). ر.ک: تفسیر نمونه، مكارم شیرازى، ناصر، دار الكتب الاسلامیه‏، تهران، 1374 هـ ش، چاپ سی و دوم، ج 7، ص 131. (2). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، طبرسى، فضل بن حسن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372 هـ ش، چاپ سوم، ج ‏2، ص 807. (3). ر.ک: تفسیر نمونه، همان، ج‏ 3، ص 40. (4). الدر المنثور فی تفسیر المأثور، سیوطى جلال الدین، كتابخانه آیة الله مرعشى نجفى، قم، 1404 هـ ق، چاپ اول، ج ‏2، ص 302؛ كشف الأسرار و عدة الأبرار، میبدى، احمد بن ابى سعد، انتشارات امیر كبیر، تهران، 1371 هـ ش، چاپ پنجم، ج 3، ص 198. (5). تفسیر نمونه، همان، ج ‏7، ص 132.