مسائل مورد تاکید امام علی(ع) در وصیت نامه خود

پاسخ اجمالی: امام علی(ع) در واپسین لحظات زندگی خود وصیت می نماید: «چیزى را همتاى خدا قرار ندهید، سنّت و شریعت محمّد(ص) را ضایع مكنید!، این دو ستون محكم را بر پا دارید، مادام كه از این دو امر منحرف نشوید نكوهشى بر شما نخواهد بود». در واقع تمام اسباب سعادت انسان در این دو جمله خلاصه شده است؛ زیرا توحید شامل تمام اصول اعتقادى مى شود و سنت پیامبر(ص) نیز شامل تمام دستورات عملى و اخلاقى است. پاسخ تفصیلی: امام علی(علیه السلام) در آن لحظه هاى حساس و سختى كه بر ایشان در بستر شهادت مى گذشت عصاره روح و فكر خود را در قالب این وصیّت نامه ریخته و براى پیروان مكتبش به تاریخ مى سپارد، مى فرماید: (اما وصیّت من این است كه: چیزى را همتاى خدا قرار ندهید، و سنّت و شریعت محمّد(صلى الله علیه وآله) را ضایع مكنید!، این دو ستون محكم را بر پا دارید، و این دو چراغ پر فروغ را فروزان نگهدارید، و در این حال نكوهشى بر شما نخواهد بود مادام كه از این دو امر منحرف نشوید)؛ «أَمَّا وَصِیَّتِی: فَاللهَ لَا تُشْرِكُوا بِهِ شَیْئاً، وَ مُحَمَّداً(صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ)، فَلَا تُضَیِّعُوا سُنَّتَهُ. أَقِیمُوا هذَیْنِ الْعَمُودَیْنِ، وَ أَوْقِدُوا هذَیْنِ الْمِصْبَاحَیْنِ، وَ خَلَاكُمْ ذَمٌّ(1)مَا لَمْ تَشْرُدُوا(2)». «شرك» در این جا به معنى وسیع كلمه، اراده شده، كه هم شامل شرك در ذات و صفات مى شود و هم شرك در افعال، و به تعبیر دیگر هر گونه گرایش به غیر خدا چه در اعتقاد باشد، چه در عمل، در این تعبیر وارد است، همان گونه كه «سنّت» پیامبر(صلى الله علیه وآله) به معنى وسیع آن اراده شده كه شامل تمام برنامه هاى عبادى و اخلاقى و سیاسى و اجتماعى مى شود، در واقع تمام اسباب سعادت انسان در این دو جمله خلاصه شده است. اگر به غیر خدا عشق نورزد، و جز رضاى او نطلبد و هواى نفس و شیطان را بر وجود خود حاكم نسازد، و تعلیمات پیغمبر گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله) را در تمام زمینه ها اجرا كند، به یقین خوشبخت و سعادتمند است. به همین دلیل امام(علیه السلام) این دو را تشبیه به دو ستون خیمه كرده است كه تا بر پا هستند، خیمه پناهگاهى است در برابر سوز گرما و سرما و حافظى است در مقابل بسیارى از خطرات، و نیز تشبیه به دو چراغ فروزان كرده، كه در دو طرف انسان باشد، و تمام محیط و مسیر را روشن سازد، بدیهى است با وجود این دو چراغ روشن، گمراهى نخواهد بود. و لذا در ادامه می فرماید: اگر به این دو دستور عمل كنید، هیچ مذمت و نكوهشى نخواهید داشت، و كمبودى در دین و ایمان و زندگى شما نخواهد بود، ولى آن را مشروط به این مى كند كه در ادامه راه نیز منحرف نشوید و در همان مسیر توحید و عمل به سنّت باقى بمانید. در واقع تمام اصول و فروع اسلام در این دو جمله جمع است: «توحید» شامل تمام اصول اعتقادى مى شود و «حفظ سنّت» پیامبر(صلى الله علیه وآله) شامل تمام دستورات عملى و اخلاقى، و اگر مى فرماید: با اقامه این دو اصل ملامتى بر شما نیست به همین دلیل است. و از آن جا كه ممكن است اقامه توحید و سنّت پیامبر در تمام ابعادش براى همگان میسّر نباشد چرا كه توان فكرى و جسمى همگان یكسان نیست به دنبال این سخن چنین مى افزاید: (هر كس به اندازه تواناییش وظیفه دارد، و به جاهلان تخفیف داده شده است)؛ «حُمِّلَ كُلُّ امْرِىءٍ مِنْكُمْ مَجْهُودَهُ، وَ خُفِّفَ عَنِ الْجَهَلَةِ». این همان چیزى است كه در آیات و روایات كراراً به آن اشاره شده است؛ قرآن مجید در این رابطه مى فرماید: «لَا یُكَلِّفُ اللهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَهَا»(3)؛ (خداوند هیچ كس را جز به اندازه توانش تكلیف نمى كند)، و در آیه دیگر مى فرماید: «لَا یُكَلِّفُ اللهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا»(4)؛ (خداوند هیچ كس را جز به مقدار توانایى كه به او داده، تكلیف نمى كند). همچنین امام صادق(علیه السلام) در حدیثى می فرماید: «یُغْفَرُ لِلْجَاهِلِ سَبْعُونَ ذَنْباً قَبْلَ اَنْ یُغْفَرَ لِلْعَالِمِ ذَنْبٌ وَاحِدٌ»(5)؛ (خداوند هفتاد گناه جاهل را مى بخشد پیش از آن كه یك گناه از عالم را ببخشد) و در حدیث دیگرى از امام باقر(علیه السلام) می خوانیم: «إنَّمَا یُدَاقُّ الْعِبادَ فِی الْحِسَابِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَى قَدْرِ مَا آتَاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ فِی الدُّنْیَا»(6)؛ (خداوند به هنگام حساب اعمال، هر كس را به اندازه عقلى كه به او در دنیا داده است حسابرسى مى كند) و در واقع مقتضاى عدالت همین است كه توانایی هاى فكرى و جسمانى افراد در سپردن مسئولیتها و حسابرسى در برابر تخلّفات منظور گردد.(7) پی نوشت: پی نوشت: (1). «خلاكم ذم» ضرب المثلى است در میان عرب، و مفهومش این است كه نكوهشى بر شما نیست؛ چرا كه وظیفه خود را انجام داده اید. بعضى مى گویند نخستین كسى كه این جمله را به كاربرد «قصیر بن سعد» غلام «جزیمه» (یكى از شاهان عرب) بود كه به دست مردى به نام «زُبَاء» كشته شد. «قصیر» به خواهرزاده پادشاه گفت انتقام خون «جزیمه» را بگیر، او در پاسخ گفت من چگونه دسترسى به قاتل پیدا كنم او از عقاب آسمان هم گریزپاتر است. «قصیر» گفت: «اطلب و خلاك ذم؛ تو در مقام خونخواهى باش دیگر نكوهشى بر تو نخواهد بود» (هر چند دسترسى پیدا نكنى). (معارج ‏نهج ‏البلاغة، بیهقى فرید خراسان، ‏على بن زید، مصحح: دانش ‏پژوه، محمد تقى‏، كتابخانه‏ ‏آیة الله ‏مرعشى ‏نجفى،‏ قم‏، 1367 شمسی، چاپ: اول‏، ص 239). (2). «لم تشردوا» از مادّه «شرد» (بر وزن سرد) به معنى پراكنده شدن و آواره گشتن است و در جمله بالا منظور این است كه مادامى كه از حق دور نشوید. (3). سوره بقره، آیه 286. (4). سوره طلاق، آیه 7. (5). الكافی، كلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق‏، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر و آخوندى، محمد، دار الكتب الإسلامیة، تهران، ‏1407 قمری، چاپ: چهارم، ج 1، ص 47، باب (لزوم الحجة على العالم و تشدید الأمر علیه). (6). همان، ص 11، كتاب (العقل و الجهل). (7). گردآوری از کتاب: پیام امام امیرالمؤمنین(علیه السلام)‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیة‏، تهران‏، 1386 شمسی‏، چاپ: اول‏، ج 5، ص 707.