«عزت نفس» در بیان امام علی(ع)

پاسخ اجمالی: ایشان می فرماید: «اگر بتوانى كه میان خود و خداوند، صاحب نعمتى واسطه نباشد چنین كن؛ زیرا تو [به هر حال] قسمت خود را دریافت مى كنى و سهمت را می گیری و مقدار كمى كه از سوى خداوند به تو برسد با ارزش تر است از مقدار زیادى كه از سوى مخلوقش برسد، هرچند همه نعمت ها [حتى آنچه از سوى مخلوق رسد] از ناحیه خداست، هنگام مواجهه با سختى هاى زمان و كمبودهاى دوران، از كسانى كمك بخواه كه داراى ریشه هاى ثابت خانوادگى و شاخه هاى پربارند و اهل رحمت و ایثار و شفقت هستند؛ چرا كه آنها در قضاء حوائج سریع تر و در دفع مشكلات مؤثرترند». پاسخ تفصیلی: امام علی(علیه السلام) در بخشی از نامه 31 «نهج البلاغه» خطاب به فرزندش امام حسن(علیه السلام) مى فرماید: (اگر بتوانى كه میان خود و خداوند، صاحب نعمتى واسطه نباشد چنین كن؛ زیرا تو [به هر حال] قسمت خود را دریافت مى كنى و سهمت را خواهى گرفت و مقدار كمى كه از سوى خداوند به تو برسد با ارزش تر است از مقدار زیادى است كه از سوى مخلوقش برسد، هرچند همه نعمت ها [حتى آنچه از سوى مخلوق مى رسد] از ناحیه خداست)؛ «إِنِ اسْتَطَعْتَ أَلَّا یَكُونَ بَیْنَكَ وَ بَیْنَ اللهِ ذُو نِعْمَةٍ فَافْعَلْ، فَإِنَّكَ مُدْرِكٌ قَسْمَكَ، وَ آخِذٌ سَهْمَكَ، وَ إِنَّ الْیَسِیرَ مِنَ اللهِ سُبْحَانَهُ أَعْظَمُ وَ أَكْرَمُ مِنَ الْكَثِیرِ مِنْ خَلْقِهِ وَ إِنْ كَانَ كُلٌّ مِنْهُ». امام(علیه السلام) در این دستور بر این نكته اخلاقى مهم تكیه مى كند كه انسان تا مى تواند نباید زیر بار منّت مردم باشد؛ بلكه باید با نیروى خود و اعتماد به توان خویشتن سهم خود را از مقدرات الهى به دست آورد و اگر از این طریق به سهم كمترى برسد از آن بهتر است كه از طریق مردمى كه منّت مى گذارند به سهم بیشترى نایل شود. در واقع این سهم كمتر با توجّه به حفظ كرامت و شخصیت و مقام انسان، از آن سهم بیشتر افزون تر است؛ زیرا در آنجا شخصیت و ارزش والاى انسان خرج مى شود؛ چیزى كه بهایى براى آن نمى توان قایل شد. گرچه عبارت امام(علیه السلام) در اینجا مطلق است و تفاوتى میان كسانى كه با آغوش باز خواسته انسان را استقبال مى كنند حتى پدر و فرزند و برادر همه را شامل مى شود؛ ولى روشن است كه منظور امام(علیه السلام) آنجاست كه شخصیت انسان با سؤال خدشه دار شود و آمیخته با ذلت یا منّتى باشد. شاهد این سخن حدیثى است كه از امام باقر(علیه السلام) نقل شده: «قَالَ یَوْماً رَجُلٌ عِنْدَهُ اللَّهُمَّ أَغْنِنَا عَنْ جَمِیعِ خَلْقِكَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَر(علیه السلام) لَا تَقُلْ هَكَذَا وَ لَكِنْ قُلِ اللَّهُمَّ أَغْنِنَا عَنْ شِرَارِ خَلْقِكَ فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ لَا یَسْتَغْنِی عَنْ أَخِیهِ»(1)؛ (روزى شخصى در محضر آن حضرت به پیشگاه خدا عرضه داشت: خداوندا من را از همه خلق خود بى نیاز كن امام(علیه السلام) فرمود این گونه دعا نكن؛ ولى بگو خداوندا ما را از بدان خلقت بى نیاز كن؛ زیرا هیچ انسان باایمانى از كمك و یارى برادرش بى نیاز نیست). در حدیث دیگرى از امیر مؤمنان علی(علیه السلام) مى خوانیم كه به فرزندش امام حسن(علیه السلام) فرمود: «یَا بُنَیَّ إِذَا نَزَلَ بِكَ كَلَبُ الزَّمَانِ وَ قَحْطُ الدَّهْرِ فَعَلَیْكَ بِذَوِی الْأُصُولِ الثَّابِتَةِ الْفُرُوعِ النَّابِتَةِ مِنْ أَهْلِ الرَّحْمَةِ وَ الْإِیثَارِ وَ الشَّفَقَةِ فَإِنَّهُمْ أَقْضَى لِلْحَاجَاتِ أَمْضَى لِدَفْعِ الْمُلِمَّاتِ»(2)؛ (فرزندم هنگامى كه سختى هاى زمان و كمبودهاى دوران، دامان تو را گرفت از كسانى كمك بخواه كه داراى ریشه هاى ثابت خانوادگى و شاخه هاى پربارند؛ آنهایى كه اهل رحمت و ایثار و شفقت هستند؛ چرا كه آنها در قضاى حوائج سریع تر و در دفع مشكلات مؤثرترند). به بیان دیگر بسیار مى شود كه انسان شخصا قادر بر انجام كارى است؛ ولى تنبلى مى كند و از دیگران كمك مى خواهد و كَلّ بر آنها مى شود این كار مذموم و نكوهیده است؛ ولى مواردى هست كه كارها بدون تعاون دیگران انجام نمى شود. در این صورت ها كمك گرفتن اشكالى ندارد؛ زیرا زندگى انسان همواره آمیخته با تعاون است. جمله «وَ إنْ كانَ كُلٌّ مِنْهُ» در واقع اشاره به توحید افعالى خداست و آن اینكه به فرض كه انسان از دیگران كمك بگیرد (آنجا كه نباید بگیرد) و به او كمك كنند باز هم اگر دقت كنیم همه اینها از سوى خداست؛ زیرا انسان خودش چیزى ندارد كه به دیگرى بدهد آنچه دارد از سوى خدا دارد و آنچه به دست آورده با نیروى خداداد به دست آورده است. مرحوم مغنیه در «شرح نهج البلاغه» خود ذیل این توصیه امیر مؤمنان(علیه السلام) سخن كوتاه و پرمعنایى از شیخ محمد عبده، عالم معروف مصرى به این مضمون نقل مى كند: «هیچ سخنى در دل انسان از این سخن اثربخش تر نیست، سخنى كه به سبب قوّت در تأثیر و اصابت به حق خواننده باایمان را فورا از دنیا [و مردم دنیا] بر مى كَند [و تمام توجّه او را به سوى خدا مى برد]». به گفته شاعر: گرفتن شرزه شیرى را در آغوش *** میان آتش سوزان خزیدن كشیدن قله الوند بر دوش *** پس آنگه روى خار و خس دویدن مرا آسان تر و خوش تر بود زان *** كه بار منّت دونان كشیدن.(3) پی نوشت: پی نوشت: (1). تحف العقول‏، ابن شعبه حرانى، حسن بن على‏، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، جامعه مدرسین‏، قم‏، 1404 قمری / 1363 شمسی، چاپ: دوم‏، ص 293، (و روی عنه فی قصار هذه المعانی). (2). أعلام الدین فی صفات المؤمنین‏، دیلمى، حسن بن محمد، محقق / مصحح: مؤسسة آل البیت(علیهم السلام‏)، مؤسسة آل البیت(علیهم السلام‏)، قم‏، 1408 قمری، ‏چاپ: اول‏، ص 274، (من كلام سیدنا رسول الله). (3). گردآوری از کتاب: پیام امام امیرالمؤمنین(علیه السلام)‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیة‏، تهران‏، 1386 شمسی‏، چاپ: اول‏، ج 9، ص 626.