قرار دادن دنیا، در یک تخم مرغ!

پاسخ اجمالی: چنین فرضی مستلزم اینست که تخم مرغ در عین اینکه کوچک است بزرگ باشد تا دنیا را در درون خود جای دهد؛ و دنیا نیز در عین بزرگ بودن کوچک باشد تا درون تخم مرغ جای گیرد! این مساله از آن رو که مستلزم «اجتماع نقیضین» است، امری محال بوده و اراده الهی به آن تعلّق نمی گیرد. زیرا امری است که ذاتا «ناشدنی» است. در واقع مشكل این امور از ذات خود آنهاست و نه از قدرت و مهارت فاعل. بنابراین این امور واقع نمی شوند چه فاعل آنها قادری مطلق باشد و چه موجودی ضعیف مثل انسان. امیرالمومنین(ع) این سوال را در عباراتی كوتاه و پرمغز چنین پاسخ داده اند: «إنّ اللَه تَعَالَى لَا یُنسَب إلَى العَجز وَ الّذِی سَألتَنِی لَا یَكُون‏»؛ (به خداوند ناتوانی نسبت داده نمی شود، ولى آنچه سوال كردى، امر محالى است). پاسخ تفصیلی: ما با تاکید بر آیه «انَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَى‏ءٍ قَدیر»(1) هیچ امری را خارج از اراده و قدرت خداوند متعال نمی دانیم. با این حال، آیا ممکن است خداوند هر امری را تحقّق بخشد؟ به عنوان مثال، آیا او با قدرت مطلق خود می تواند همه دنیا را درون تخم مرغی جای دهد بدون اینکه تخم مرغ بزرگ شود، یا دنیا کوچک گردد؟! اگر بگوییم مى تواند چنین کاری کند، در هیچ مشاهده و سنجش علمی ای باور كردنى نیست؛ و اگر بگوییم نمى تواند چنین کاری کند چگونه خداوند را قادر بر هر کاری معرّفی می کنیم؟در پاسخ به چنین سوالی باید گفت: «قدرت همیشه به امور ممكن تعلّق مى گیرد، و امر محال متعلّق قدرت نیست». این جمله یک قانون و قاعده اساسى است. براى توضیح آن لازم است به عنوان مقدّمه چند مثال ذكر شود: فرض كنید شما یکی از سازندگان لامپ هاى الكتریكى و از ماهرترین افراد در این حرفه می باشید و مجهزترین كارخانه در این زمینه را در اختیار دارید. آیا با وجود این، باز هم مى توانید لامپى بسازید كه «در آن واحد» هم روشن باشد و هم خاموش؟! یعنى روشنی آن، عین خاموشی آن باشد؟ البته كه نمى توانید چنین چیزى را بسازید. این ناتوانى از كجاست؟ نمى توان گفت این ناتوانى از عدم مهارت یا کمبود تجهیزات است، بلكه در واقع چنین چیزی ممكن نیست؛ چون امرى «محال» است. به مثال دیگر توجّه کنید! شما دوستى دارید كه یک مهندس ساختمان است و تاكنون ساختمان هاى متعدّدى را ساخته است. آیا او مى تواند خانه اى هر چند كوچك و محقّر بسازد که فقط از اشعه آفتاب یا طبقات هوا یا امواج رادیویى باشد؟ چنین پیشنهادى صداى اعتراض شما را بلند خواهد كرد كه این چه حرفى است! دوست من ساختمان هاى عظیمى ساخته است امّا براى ساختن یك ساختمان ـ چه بزرگ و چه كوچک ـ مصالح خاصّى لازم است. اشعه آفتاب كه از مصالح ساختمان نیست! از مثال هاى فوق به یک نتیجه اساسى مى رسیم و آن اینست كه‏ توانایى و عدم توانایى «فاعل فعل» یک چیز است، و امکان تحقّق یک امر چیز دیگرى. با ذكر این مثالها، اكنون به روشنى قابل درک است که «امور ممكن» تنها اموری هستند كه همیشه متعلق قدرت اند و ما در تجارب معمول خود به عنوان یک اصل اساسى به آن توجّه داریم. اما امورى كه در ذات خود محال هستند هیچ گاه متعلّق قدرت نخواهند بود. در واقع مشكل این امور از ذات خود آنهاست و نه از قدرت و مهارت فاعل. بنابراین این امور واقع نمی شوند چه فاعل آنها قادری مطلق باشد و چه موجودی ضعیف مثل انسان. اکنون در این جمله که «آیا خداوند قادر است همه دنیا را درون یک تخم مرغ قرار دهد؟» دقّت كنید! کاربرد واژه «قدرت» در اینجا بى‏ معنا است؛ زیرا قرار دادن یک جهان وسیع در یک تخم مرغ به صورتى كه نه تخم مرغ اندازه جهان گسترش یابد و نه جهان به اندازه تخم مرغ كوچک شود یک فرض محال و باطل است.(2) به عبارتی، تمناى این كه جهان در میان تخم مرغى قرار گیرد تمنّاى جمع میان دو نقیض است. زیرا مستلزم اینست که یک شى‏ء (تخم مرغ) در یک آن هم كوچک باشد و هم بزرگ؛ و این جمع نقیضین بوده‏(3) و امری محال است.با این حال، گفته شده شخصی از امام صادق(علیه السلام) پرسید كه: آیا خداوند می تواند جهان را بدون اینكه كوچک شود در تخم مرغی بدون اینكه بزرگ شود جای دهد؟ امام در پاسخ فرمود: «إِنَّ الَّذِی قَدَرَ أَنْ یُدْخِلَ الَّذِی تَرَاهُ الْعَدَسَةَ أَوْ أَقَلَّ مِنْهَا قَادِرٌ أَنْ یُدْخِلَ الدُّنْیَا كُلَّهَا الْبَیْضَةَ»(4)؛ (خدایی كه می تواند جهان را در عدسی چشم شما و حتی کوچک تر از آن قرار دهد، می تواند دنیا را درون تخم مرغی جای دهد). آیا این روایت با توضیحات گفته شده ـ راجع به عدم تعلّق قدرت الهی به امور محال ـ سازش دارد یا خیر؟ در پاسخ باید گفت: درک کردن برخی از مسائل فلسفی تا اندازه ای مشكل است. از این جهت وقتی این سؤال را خدمت معصومین(علیهم السلام) مطرح می نمودند، ایشان بعضی از سؤال كنندگان را با جوابی «اسكاتی» و در حدّ فهمشان قانع می کردند؛ و جواب «تحقیقی» را برای افرادی که از ذوقی برای درک مباحث عقلی و فلسفی برخوردار بودند، می گذاشتند. بنابراین امام صادق(علیه السلام) در این روایت، پاسخی در سطح فهم مخاطب ارائه داده است، نه اینكه در مقام بیان پاسخ حقیقی باشد. مثل آنجا که مردی در نزد امیر المومنین(علیه السلام) همین سوال را مطرح کرد و ایشان در عباراتی كوتاه و پرمغز پاسخ حقیقی را این چنین بیان کردند: «إنّ اللَه تَعَالَى لَا ینسَب إلَى العَجز وَ الّذِی سَألتَنِی لَا یَكُون‏»(5)؛ (به خداوند ناتوانی نسبت داده نمی شود ولى آنچه سوال كردى، امر محالى است). به هرحال، امری كه ذاتا محال است متعلّق قدرت واقع نمى شود. قدرت مطلق الهی نیز به این معنا نیست كه امری ناممکن و محال را عملی و محقّق کند.(6) و سوال از اینكه «آیا قدرت الهى به محال ذاتی تعلّق مى گیرد یا نه؟»، سؤال صحیحی نیست.(7) پی نوشت: پی نوشت: (1). (خداوند بر همه چیز قادر و تواناست)؛ سوره هود، آیه 4. (2). خدا را چگونه بشناسیم، مکارم شیرازی، ناصر، تهران، انتشارات كانون انتشارات محمدى‏، 1362 هـ.ش، چاپ اول‏، ص 82 – 87 با تلخیص. (3). پاسخ به پرسش های مذهبی، مکارم شیرازی، ناصر، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابى طالب(علیه السلام)، 1377 هـ.ش، چاپ اول، ص 49. (4). الكافی، كلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق‏، محقق/ مصحح: غفاری، على اكبر، آخوندى، محمد، تهران، دار الكتب الإسلامیه، 1407 هـ.ق، چاپ چهارم‏، ج 1، ص 79. (5). الوافی، فیض كاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى‏، اصفهان، انتشارات كتابخانه امام أمیر المؤمنین على علیه السلام‏، 1406 هـ.ق، چاپ اول، ج 1، ص 322. (6). آموزش عقاید، مصباح یزدی، محمدتقی، تهران، شركت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامى، 1384هـ.ش، چاپ هفدهم، ص 78. (7). آموزش فلسفه، مصباح یزدى، محمد تقى، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1378 هـ.ش، ج 2، ص 414.