اثبات نامحدود بودنِ «قدرت» و «علم» خداوند

پاسخ اجمالی: امام علی(ع) در خطبه 163 «نهج البلاغه»، درباره «قدرت» و «علم» نامحدود خداوند می فرماید: «خداوند، اشیاء را از موادّى كه ازلى باشند یا ابدى نیافرید؛ بلكه آنچه را آفرید [همه بى سابقه بود و] براى هر یك حدّى قرار داد و به آنچه صورت بخشید، تصویر زیبایى داد، هیچ چیز در برابر قدرتش یاراى مقاومت ندارد و از اطاعت كسى یا چیزى نفعى عاید او نمى شود، علم او به مردگانِ پیشین همچون علمش به زندگانِ باقى است و دانشش به آنچه در آسمان هاى بالاست همچون دانش او به آنچه در طبقات پایین زمین است، مى باشد». پاسخ تفصیلی: امام علی(ع) در بخشی از خطبه 163 «نهج البلاغه» درباره «قدرت» و «علم» نامحدود خداوند مى فرماید: (خداوند، اشیاء را از موادّى كه ازلى باشند یا ابدى نیافرید؛ بلكه آنچه را آفرید [همه بى سابقه بود و] براى هر یك حدّى قرار داد و به آنچه صورت بخشید، تصویر زیبایى داد)؛ «لَمْ یَخْلُقِ الْأَشْیَاءَ مِنْ أُصُولٍ أَزَلِیَّةٍ، وَ لَا مِنْ أَوَائِلَ أَبَدِیَّةٍ، بَلْ خَلَقَ مَا خَلَقَ فَأَقَامَ حَدَّهُ، وَ صَوَّرَ فَأَحْسَنَ صُورَتَهُ». این سخن، اشاره به ابداع در خلقت است؛ یعنى آفرینش اشیاء مسبوق به هیچ سابقه اى نبود. نه موادّى وجود داشت كه خداوند، اشیاء را از آن موادِّ ازلى آفریده باشد و نه صورت ها و اشكالى وجود داشت كه از آن اقتباس كرده باشد؛ بلكه هم موادّ، بى سابقه بود و هم صورت ها؛ بر خلاف آنچه بعضى از فلاسفه درباره ازلى بودن مادّه پنداشته اند؛ چرا كه ازلى و ابدى تنها ذات پاك خداوند است و همان گونه كه در برهان هاى توحید آمده دو وجود ازلى و ابدى در عالَم ممكن نیست و جالب اینكه این گونه سخنان را امام(علیه السلام) در عصرى مى فرماید كه این چنین سخنانى در آن محیط وجود نداشت و درباره معرفة الله كسى با این منطقِ دقیق و مُتقن سخن نمى گفت. سپس به قدرت بى پایان خداوند از دیدگاه دیگرى اشاره كرده، مى فرماید: (هیچ چیز در برابر قدرتش یاراى مقاومت ندارد و از اطاعت كسى یا چیزى نفعى عاید او نمى شود)؛ «لَیْسَ لِشَیْ‏ءٍ مِنْهُ امْتِنَاعٌ، وَ لَا لَهُ بِطَاعَةِ شَیْ‏ءٍ انْتِفَاعٌ»؛ بلكه همه چیز در برابر اراده تكوینى او تسلیم مطلق اند. هرگونه بخواهد ایجاد مى كند و هر زمان بخواهد وجودش را بر مى چیند؛ ولى با این حال چنان نیست كه تسلیم بودنِ موجودات و اطاعت مطیعان و عبادتِ عابدان چیزى بر عظمت او بیفزاید؛ چرا كه وجودش نامتناهى و سرچشمه همه خیرات و بركات است. این در ناحیه قدرتش و اما در جهت علمِ بى پایانش مى فرماید: (علم او به مردگانِ پیشین همچون علمش به زندگانِ باقى است و دانشش به آنچه در آسمان هاى بالاست همچون دانش او به آنچه در طبقات پایین زمین است، مى باشد)؛ «عِلْمُهُ بِالْأَمْوَاتِ الْمَاضِینَ كَعِلْمِهِ بِالْأَحْیَاءِ الْبَاقِینَ، وَ عِلْمُهُ بِمَا فِی السَّمَاوَاتِ الْعُلَى كَعِلْمِهِ بِمَا فِی الْأَرَضِینَ السُّفْلَى‏». آنچه را امام(علیه السلام) در این سخنانِ شیوا و پر معنا بیان فرموده، برگرفته از آیات «قرآن مجید» است. در یك جا مى فرماید: «وَ ما یَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لَا فِی السَّماءِ وَ لَا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَ لَا أَكْبَرَ إِلَّا فِی‏ كِتابٍ مُبِین‏ٍ»(1)؛ (از پروردگارِ تو پنهان نمى ماند حتى به اندازه سنگینى ذره اى و نه كوچك تر و نه بزرگ تر از آن؛ نیست مگر اینكه [همه آنها] در كتاب آشكار [و لوحِ محفوظِ علمِ خداوند] ثبت است)، و در جاى دیگر مى فرماید: «وَ ما كانَ اللهُ لِیُعْجِزَهُ مِنْ شَیْ‏ءٍ فِی السَّماواتِ وَ لَا فِی الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلیماً قَدیراً»(2)؛ (نه چیزى در آسمانها و نه چیزى در زمین از حوزه قدرت او بیرون نخواهد رفت، او دانا و تواناست)، و در سوره «حجر» مى فرماید: «وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمینَ مِنْكُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرینَ‏»(3)؛ (ما هم پیشینیانِ شما را می شناسیم و هم متأخران را). كوتاه سخن اینكه معرفت پروردگار، بدون شناخت علم و قدرت نامتناهى و هستى ازلى و ابدى و بى پایانِ او حاصل نمى شود. اما موضوع مهم در اینجا این است كه چنین اعتقادى به علم و قدرت و ازلیّت و ابدیّتِ خداوند، تنها جنبه ذهنى و فكرى ندارد؛ بلكه بازتاب وسیع و گسترده اى در اعمال ما به جاى مى گذارد؛ زیرا هنگامى كه من یقین داشته باشم او همه جا با من است قبل از من بوده و بعد از من خواهد بود و برون و درون حتى جزئیات انگیزه ها و نیّاتِ ما براى او آشكار است، این عقیده مرا تربیت مى كند و به مراقبتِ وسیع و گسترده از خویشتن وا مى دارد و به نقّادى از خود و اعمال خویش دعوت مى كند؛ از سوى دیگر هرگونه یأس و نومیدى را در برابر هجوم مشكلات از من دور مى سازد و به آینده امیدوار مى كند و به این ترتیب، اعتقاد به خدا با اوصافى كه ذكر شد تنها سرمایه روز جزاى ما نیست؛ بلكه دنیاى ما را مى سازد و پاكى و تقوی و آرامش و امنیّتِ ما را در این جهان نیز تأمین مى كند و اگر مى بینیم بى تقوایى ها از یك سو و افسردگى ها از سوى دیگر در جهان امروز گسترش یافته است یكى از دلایل عمده آن، فاصله گرفتن از اعتقادات صحیح مذهبى است.(4) پی نوشت: پی نوشت: (1). سوره یونس، آیه 61. (2). سوره فاطر، آیه 44. (3). سوره حجر، آیه 24. (4). گردآوری از: پیام امام امیرالمؤمنین(علیه السلام)‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیه‏، تهران‏، 1386 شمسی‏، چاپ: اول‏، ج 6، ص 319.