بیان قرآن درباره آفرینش دریاها و حرکت کشتی ها

پاسخ اجمالی: حدود سه چهارم سطح زمین را آب فرا گرفته، لذا دریاها و اقیانوس‌ ها نقشی بی بدیل در حمل و نقل و تأمین غذای بشر داشته و دارند. از این رو قرآن می فرماید: «كشتى ها را مى بینى كه در دریا سینه آب را مى شكافند و به پیش مى روند». البته در حرکت کشتی ها لازم است كیفیّت و قوانینى بر مواد سنگین و سبك حاكم باشد كه آن را روى آب نگهدارد. لغزندگى آب، وزش بادهاى منظّم، و عمق كافى دریاها و ... بیشتر بخوانید، اسباب حرکت كشتى‌ ها را فراهم می کنند. از این رو قرآن از حركت كشتى ‌ها به عنوان یكى از نعمت ‌ها و آیات الهی نام می برد. پاسخ تفصیلی: پیشرفت علوم و دانش بشری ثابت کرده حدود سه چهارم روى زمین را آب فرا گرفته، و اقیانوس‌ ها و دریاها همگى به یكدیگر ارتباط دارند؛ و نیز از قدیم الایّام، انسان از دریاها، براى حمل ونقل بیشترین استفاده را كرده و از منافع آن بهره مند شده است. بعلاوه قسمت مهمى از مواد غذائى از دریا به دست مى‌ آید؛ و نیز قسمت قابل توجّهى از مواد مختلفى كه در صنایع به كار مى‌ رود از دریاها بدست می آید. از این گذشته، نقش دریاها در ایجاد ابرها و بارش باران بر تمام خشكى ها بر كسى پوشیده نیست؛ همانگونه كه حیوانات دریا و تنوّع و شگفتى‌ هاى آن تقریبا بر همه معلوم است. روى این جهات است كه قرآن مجید دریاها و كشتى‌ ها را از آیات حق شمرده؛ و انسان‌ ها را به مطالعه اسرار آن دعوت نموده است. آیه 14 سوره نحل به عنوان معرّفى ذات مقدّس خداوند، مى‌ گوید: (او كسى است كه دریاها را مسخر شما كرد)؛ «وَ هُوَ الَّذِىْ سَخَّرَ الْبَحْرَ». این تعبیر نشان مى‌ دهد كه دریا با تمام وجودش در خدمت انسان است؛ و به راستى چنین است. نخستین جوانه حیات در دریاها آشكار شده، و از گذشته تا امروز منبع مهمّى براى انواع نیازمندى‌هاى بشر و ادامه حیات او بوده است. در ادامه این آیه روى سه موضوع تكیه شده: نخست اینكه: انسان مى‌ تواند گوشت تازه از دریا به دست آورد؛ «لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْما طَرِیّا». گوشت فراوانى كه هرگز زحمت پرورش آن را نكشیده؛ و در بسیارى از نقاط روى زمین به صورت كاملا تازه در اختیار انسان‌ ها قرار مى‌ گیرد. تكیه روى طراوت و تازگى این گوشت علاوه بر اشاره به لطافت فوق العاده گوشت ماهى‌ ها، این نكته را یادآور مى‌ شود كه در آن عصر و زمان كه به خاطر مشكلات به دست آوردن گوشت تازه، از گوشت‌ هاى كهنه استفاده مى‌ كردند این نعمت اهمّیّت خاصّى داشت؛ و در عصر و زمان ما نیز كه به جهات دیگرى گوشت‌ هاى كهنه و یخ زده فراوان است نیز اهمّیّت این تعبیر پابرجا است. بعضى از مفسّران گفته‌ اند: این تعبیر اشاره به قدرت نمائى خداوند در زمینه آفرینش گوشت هاى لطیف و خوش طعم در آب‌ هاى شور و تلخ است.(1) تعبیر به «لحم»؛ (گوشت) ممكن است اشاره به این باشد كه قسمت عمده ماهى گوشت است و استخوان بسیار كمى دارد؛ برخلاف بسیارى از حیوانات دیگر. با توجّه به اینكه در عصر ما مسأله استفاده از ماهى‌ ها براى تغذیه بشر مورد توجّه بیشترى قرار گرفته؛ اهمّیّت این نعمت الهى روشن‌ تر مى‌ شود. قرآن دوّمین منفعت دریا را استخراج وسائل زینتى و جواهرات مخصوص ذكر مى‌ كند: «وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُوْنَها». گوئى مى‌ فرماید: از ضرورى‌ ترین مواد غذائى تا نیازهاى غیر ضرورى و تزیینى از دریا استخراج مى‌ شود، و همه در اختیار شما است. در مورد سوّمین منفعت دریاها، پیامبر(صلی الله علیه وآله) را مخاطب ساخته و مى‌ فرماید: (كشتى‌ها را مى‌ بینى كه سینه دریا را مى‌شكافند)؛ «وَ تَرى الْقُلْكَ مَواخِرَ فِیْهِ». (تا شما [به تجارت پردازید و] از فضل خدا بهره گیرید شاید شکر نعمتهای او را بجا آورید!)؛ «وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُروُنَ». براى اینكه كشتى‌ ها بتوانند از اقیانوس‌ ها و دریاها به عنوان مهم‌ ترین راه حمل و نقل کالا و مسافر استفاده كنند؛ باید امورى دست به دست هم دهد: كیفیّت و قوانینى بر مواد سنگین و سبك حاكم باشد كه آن را روى آب نگهدارد. لغزندگى آب، و بادهاى منظّمى كه بر صفحه اقیانوس‌ ها مى‌ وزد، و عمق كافى دریاها دست به دست هم داده تا كشتى‌ هاى غول پیكر بتوانند بر صفحه اقیانوس ‌ها حركت كنند. كشتى‌ هایى كه با استفاده از نیروى بخار به صورت عظیم‌ ترین صنایع بشر در آمده، و گاه یكى از آنها به عظمت یك شهر است و مى‌ تواند كارى را كه ده‌ ها هزار اتومبیل انجام مى‌ دهند به تنهایى انجام دهد. [كشتى‌هاى پانصد هزار تنى به اندازه پنجاه هزار اتومبیل ده تن، بار با خود مى‌ برد!]. این مسأله به اضافه مسأله استخراج انواع مواد غذائى و غیر غذائى و زینتى، دلیل روشنى است بر علم و قدرت خالق جهان كه این همه نعمت را به رایگان در اختیار انسان‌ها قرار داده است. در آیه 12 سوره فاطر همان نعمت‌ هاى سه گانه‌اى را كه در آیه قبل به آن اشاره شده بود (گوشت تازه، وسائل زینتى، حركت كشتى‌ ها بر صفحه دریاها) نیز تكرار شده و روى آنها تكیه نموده است. با این تفاوت كه در آغاز آیه به دریاهاى آب شیرین و آب شور اشاره کرده و مى‌ گوید: (این دو دریا... كه یكى آبش شرین و نوشیدنش خوشگوار است و این یكى شور و تلخ و گلوگیر است یكسان نیستند)؛ «وَ ما یَسْتَوِى الْبَحْران هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ». گرچه اكثر دریاهاى روى زمین دریاهاى آب شورند؛ ولى دریا و دریاچه هاى آب شیرین نیز كم نیستند كه نمونه هاى متعدّدى از آن دیده مى‌ شود، و مورد استفاده فراوان است. بعلاوه نهرهاى عظیمى كه به دریاى شور مى ریزند و در آن پیشروى كرده، آبهاى شور را عقب مى‌ زنند و تا مدت زیادى با آن مخلوط نمى‌ شوند عملا دریاى آب شیرینى تولید مى‌ كنند كه در موقع جزر و مد، سواحل زیادى را آبیارى كرده، و باغات و مزارع عظیمى را پرورش مى‌ دهند. در آیه 12 سوره جاثیه سخن از تسخیر دریاها براى انسان است «اللهُ الَذِّى سَخَّرَلَكُمْ الْبَحْرَ». ولى از میان بركات مختلف دریا، تنها روى مسأله كشتیرانى تكیه شده است؛ كه در آیات قبل نیز به آن اشاره شده بود. آیاتی از سوره شوری، كشتى‌ هاى عظیم را كه همچون كوه ‌هاى متحرّك بر صفحه دریاها ظاهر مى‌ شوند را از آیات و نشانه‌ هاى خدا شمرده و مى‌ فرماید: «وَ مِنْ آیاتِهِ الْجَوارِ فِى الْبَحْرِ كَاْلأَعْلامِ». راستى چه كسى اقیانوس ‌ها را با این وسعت و عمق و ویژگى ‌ها آفرید؟ چه كسى به چوب و آهن این خاصّیت را بخشید كه بر صفحه آب ثابت بماند؟ و چه كسى به بادها دستور داده است كه به صورت منظّم بر صفحه دریاها بوزند، و به انسان اجازه دهند تا از هر نقطه‌ اى به نقطه دیگر كه مایل است برود، و میلیون ‌ها کالا و سرمایه را از طریق دریا جابجا كند؟ آیا این نظام متقن و محكم، و همچنین نظامى كه بر نیروى بخار و برق حاكم است؛ دلیل روشنى بر علم و حكمت پروردگار نیست؟ در اینجا قرآن مجید كشتى ‌هاى بزرگ را به «اَعْلام» تشبیه مى‌ كند. «اَعْلام» جمع «عَلَم» (بر وزن قلم) به گفته «راغب» در «مفردات»، در اصل به معنى اثرى است كه از آن به وجود چیزى علم حاصل مى‌ شود؛ مانند: نشانه ‌هایى كه بر جادّه ‌ها قرار مى‌ دهند. پرچم لشكر، و كوه را نیز از این جهت علم نامیده‌ اند كه نشانه روشنى است كه از دور نمایان است؛ و كشتى‌ هاى بزرگ از این جهت به كوه‌ ها تشبیه شده‌ اند كه همچون كوه از دور نمایان هستند. جالب اینكه قرآن به دنبال این آیه مى‌ گوید: (اگر خدا اراده كند باد را ساكن مى‌ سازد تا كشتى‌ ها بر پشت دریا متوقف مانند)؛ «اِنْ یَشَأْ یُسْكِنِ الرِّیْحَ فَیَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ». یا اگر بخواهد مى‌ تواند بادها را چنان نامنظم و درهم و برهم قرار دهد كه نه تنها هیچ كشتى ای به مقصد نرسد؛ بلكه همه را در دریا غرق و واژگون كند. لذا در پایان آیه باز تأكید مى‌ كند كه (در این امر نشانه ‌هایى است براى صابران شكرگزار)؛ «اِنَّ فِى ذلِكَ لاَیاتٍ لِكُلِّ صَبّارٍ شَكُوْرٍ». آنها كه با صبر و حوصله این نشانه ها را پى‌ گیرى كرده؛ و بعد از درك حقیقت در مقام شكرگزارى بر مى‌ آیند، و سر بر آستان با عظمت حق مى‌ نهند. در آیه 35 سوره لقمان نیز به همین مطلب، یعنى حركت كشتى ‌ها در دریاها به عنوان یكى از نعمت ‌هاى بزرگ خدا اشاره كرد؛ با این تفاوت كه مى‌ گوید: هدف از اعطاى این نعمت این بوده است كه خداوند بعضى از آیاتش را به شما نشان دهد «لِیُرِیَكُمْ مِنْ آیاتِهِ». به همین جهت در آیه 164 سوره بقره كه بحث از هفت نشانه از نشانه‌ هاى حق به میان مى‌ آورد؛ سومین نشانه را كشتى‌ هاىی ذكر مى‌ كند كه در دریاها به سود انسان‌ ها به حركت در مى‌ آیند: «وَالْفُلْكِ الَّتى تَجْرى فِى الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النّاسَ». در پایان آین آیه تأكید مى‌ كند كه در این امور نشانه‌ هایى از ذات پاك خدا و یگانگى او است براى مردمى كه تعقّل مى‌ كنند: «لاَیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ». در آیه 66 سوره اسراء بر ربوبیت خداوند تكیه مى‌ كند؛ و مى‌ گوید: به سراغ بت‌ ها نروید، بت‌ ها پروردگار شما نیستند؛ (پروردگار شما كسى است كه كشتى را در دریا به سود شما با ملایمت و مداومت به حركت در مى‌ آورد)؛ «رَبُّكُمُ الَّذِى یُزْجِى لَكُمُ الْفُلْکَ فِى الْبَحْرِ». در اینجا به تعبیر تازه‌ اى برخورد مى‌ كنیم: «یُزْجى» از مادّه «ازجاء» به طورى كه در «مصباح اللّغه» آمده است به معنى راندن چیزى با ملایمت و نرمش است؛ و از «مقائیس اللّغه» استفاده مى‌ شود كه به معنى راندن مداوم و مستمرى مى‌ باشد؛ و این دو نكته در حركت كشتى ‌ها بر صفحه اقیانوس‌ ها قابل توجّه است. مخصوصا در كشتى‌ هاى بادبانى، معمولا بادها با ملایمت و به طور مداوم كشتى ها را به نرمى و به طور مستمر به حركت در مى آورد. اگر بادها داراى نوسان شدید بودند، و یا استمرار نداشتند؛ دائما كشتى را با تكان ‌هاى شدید و لرزه ها مواجه می ‌ساختند؛ و گاه نیز در وسط دریا متوقّف و سرگردان مى‌كردند. این تعبیر قرآن اسرار تازه اى از این آیت الهى را نشان مى‌ دهد. به این ترتیب از مجموع آیات فوق، فوائد مختلفى براى آفرینش دریاها استفاده مى‌ شود كه هر كدام آیتى از آیات او است. مخصوصا حركت كشتى ها با آن نظام حساب شده بر صفحه اقیانوس ها. همیشه اهمّیّت یك نعمت را در صورت فقدان آن باید جستجو كرد. اگر دریاها نبودند نه تنها قسمت مهم کالا‌ها كه از طریق آبها حمل مى‌ شود راكد مى‌ ماند، كه مقدار زیادى از مواد غذائى و صنعتى و زینتى نیز از میان مى رفت؛ و از همه مهم تر، نه ابرى بر مى خواست، و نه بارانى مى بارید، و هواى خشك و سوزان همه موجودات زنده را به نابودى مى‌ كشانید.(2) پی نوشت: پی نوشت: (1). روح المعانى فی تفسیر القرآن الکریم، آلوسی، سید محمود، انتشارات دارالکتب العلمیه، بیروت، چاپ اول، 1415هـ ق، ج 7، ص 354. (2). پیام قرآن، مکارم شیرازی، ناصر، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، تهران، چاپ نهم، 1386 هـ ش، ج 2، ص 267.