روسفیدان و سیاه رویان در «قیامت»

پاسخ اجمالی: به بیان قرآن، چهره هاى نورانى از آنِ كسانى است كه نور ایمان از درون جانشان به حكم «یوم البروز» بودن قیامت در چهره هایشان نمایان مى شود و به همین دلیل غرق رحمت خدا هستند و جاودانه در آن خواهند ماند؛ اما تاریك دلان بى نور، كافران بى ایمان و مجرمان سیاه دلى هستند كه ظلمت درونشان به برون شان كشیده شده و این روسیاهان، غرق عذاب الهى خواهند بود و به آنها گفته مى شود: «بچشید عذاب الهى را به خاطر كفرتان». پاسخ تفصیلی: تعبیر «یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ» یك بار در قرآن مجید آن هم در مورد رستاخیز آمده که بیانگر یكى از ابعاد آن روز بزرگ و حامل پیام مهمى از عرصه محشر است، آنجا که مى فرماید: (عذاب هاى بزرگ نفاق افكنان، روزى خواهد بود كه صورت هایى سفید و صورت هایى سیاه مى گردد)؛ «یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ».(1) چهره هاى نورانى از آنِ كسانى است كه نور ایمان از درون جانشان به حكم «یوم البروز» بودن قیامت در چهره هایشان نمایان مى شود و به همین دلیل (غرق رحمت خدا هستند و جاودانه در آن خواهند ماند)؛ «اَمَا الَّذِیْنَ اَبْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفى رَحْمَةِ الله هُمْ فیها خالِدُونَ».(2) اما تاریك دلان بى نور، كافران بى ایمان و مجرمان سیاه دلى هستند كه ظلمت درونشان به برون كشیده شده و این روسیاهان، غرق عذاب الهى خواهند بود و به آنها گفته مى شود: «فَذُوْقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُم تكْفُرُونَ»(3)؛ (بچشید عذاب الهى را به خاطر كفرتان!). تعبیر فوق به صورت هاى دیگرى در آیات قرآن مجید نیز منعكس است. در یك جا مى فرماید: (گویى صورت آنها [كسانى كه مرتكب گناهان پى در پى مى شوند] را پاره هاى تاریك شب سیاه پوشانیده است!)؛ «كَاَنَّما اُغْشِیْتَ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّیْلِ مُظْلِماً».(4) و در جاى دیگر مى فرماید: (صورت هایى در آن روز، گشاده و نورانى است و خندان و مسرور است)؛ «وُجُوهٌ یَوْمَئِذ مُسْفِرَةٌ * ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ».(5) (و صورت هایى در آن روز غبارآلود است و دود و تاریكى آنها را پوشانیده!)؛ «وَ وُجُوْهٌ یَوْمَئِذ عَلَیْها غَبَرَةٌ - تَرْهَقُها فَتَرَةٌ».(6) اما در این که چه موقع این مسأله رخ مى دهد و صورت هایى نورانى و صورت هایى تاریك مى گردد؟ بعضى آن را به هنگام جدایى صفوف از یكدیگر و بعضى آن را به هنگام مشاهده نامه اعمال و بعضى به هنگام برخاستن از قبور یا قرار گرفتن در برابر میزان عدل الهى دانسته اند. ولى از آن جا كه روز، روز بروز و ظهور حقایق اشخاص و اعمال است به نظر مى رسد كه این مسأله از همان آغاز قیام از قبرها صورت مى گیرد و ادامه دارد. در این که چه اشخاصى داراى چهره نورانى و چه افرادى روسیاهند؟ مفسّران احتمالات گوناگونى داده و گاه آنها را در اشخاص معیّنى محدود ساخته اند؛ ولى ظاهر این است كه تمام اهل ایمان و صالح العمل در زمره روسفیدانند و تمام اهل كفر و مجرمان در صف سیه رویان. آخرین سخن این كه بعضى از مفسّران خواسته اند این دو تعبیر را بر مفهوم مجازى آن حمل كنند و گفته اند سفیدى اشاره به سرور و خوشحالى و سیاهى اشاره به غم و اندوه است(7) ولى هیچ موجبى براى ارتكاب چنین خلاف ظاهرى وجود ندارد، بلكه آیه را باید بر همان معناى حقیقى آن حمل كرد، وقتى قرآن مى گوید: (مؤمنان نورشان از پیش رو و از سمت راست آنها در عرصه محشر حركت مى كند)؛ «یَسْعى نُورُهُمْ بَیْنَ اَیْدیهِمْ وَ بِاَیْمانِهِمْ»(8) چه جاى تعجّب كه صورت هایى سفید و نورانى و صورت هایى سیاه و تاریك باشد؟ راستى چه وحشتناك است آن روز كه آنچه در قلب و جان انسان است در صورت او نمایان مى گردد. روز رسوایى بزرگ براى سیاه دلان و روز افتخار عظیم براى روشن دلان و همین امر سبب مى شود كه مؤمنان از همان آغاز مورد احترام و تكریم در عرصه محشر باشند و كافران و مجرمان مورد لعن و نفرین!(9) پی نوشت: پی نوشت: (1). سوره آل عمران، آیه 106. (2). همان، آیه 107. (3). همان، آیه 106. (4). سوره یونس، آیه 27. (5). سوره عبس، آیات 38 و 39. (6). همان، آیات 40 و 41. (7). تفسیر المراغى، مراغى، احمد بن مصطفى، داراحیاء التراث العربى، بیروت، بی تا، ج ‏4، ص 25، الإیضاح. (8). سوره حدید، آیه 12. (9). گردآوری از كتاب: پیام قرآن‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیه‏، تهران‏، ‏1386 شمسی‏، چاپ نهم، ج 5، ص 87.