عاقبت کوتاهی در «عمل» در بیان امام علی(ع)

پاسخ اجمالی: امام علی(ع) با اشاره به سرنوشت کسانی که در انجام وظائف الهی خود کوتاهی کردند، می فرماید: «كسى كه در عمل كوتاهى كند، به اندوه گرفتار مى شود». البته ممکن است این اندوه در آستانه انتقال از این دنیا و مشاهده سرنوشت رقت بار خود باشد، از این رو فریادشان بلند مى شود و مى گویند: «پروردگارا! مرا باز گردانید، شاید در برابر آنچه ترك كردم عمل صالحى انجام دهم». از سویی ممکن است اشاره به غم و اندوه در سراى آخرت باشد، لذا قرآن از زبان آنان مى گوید: «اى افسوس بر من از كوتاهى هایى كه در اطاعت فرمان خدا كردم». پاسخ تفصیلی: امام علی(علیه السلام) در حکمت 127 «نهج البلاغه» نخست به سرنوشت كسانى اشاره مى كند كه در انجام وظائف الهى خود كوتاهى مى كنند، مى فرماید: (كسى كه در عمل كوتاهى كند، به اندوه گرفتار مى شود)؛ «مَنْ قَصَّرَ فِی الْعَمَلِ اُبْتُلِیَ بِالْهَمِّ». از سویی ممكن است این اندوه و غم در آستانه انتقال از این دنیا باشد، زیرا آنان چشم برزخى پیدا کرده و سرنوشت رقت بار خود را مى بینند، فریادشان بلند مى شود و مى گویند: «رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّى أَعْمَلُ صَالِحاً فِیمَا تَرَكْتُ»(1)؛ (پروردگارا! مرا باز گردانید، شاید در برابر آنچه ترك كردم [و كوتاهى نمودم] عمل صالحى انجام دهم). از سوی دیگر ممكن است اشاره به غم و اندوه در سراى آخرت باشد، همان گونه كه قرآن از زبان آنها نقل مى كند كه مى گویند: «یَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللهِ»(2)؛ (اى افسوس بر من از كوتاهى هایى كه در اطاعت فرمان خدا كردم). و نیز ممکن است این غم و اندوه در خود دنیا باشد، زیرا گاه انسان بیدار شده و از كوتاهى هایى كه كرده افسوس مى خورد، غم و اندوهى جانكاه او را فرا مى گیرد؛ چرا كه مى بیند دیگران با اعمال صالح سراى جاویدان خود را آباد كرده اند و او با كوتاهى هایش سراى جاوید خود را ویران نموده است. البته جمع میان این سه تفسیر نیز مانعى ندارد. سپس امام(علیه السلام) در ادامه با جمله پرمعنایى كه در واقع شرحى است بر كوتاهى انسان در عمل، مى فرماید: (خدا به كسى كه در مال و جانش نصیبى براى او نیست، اعتنایى ندارد)؛ «وَ لَا حَاجَةَ لِلَّهِ فِیمَنْ لَیْسَ لِلَّهِ فِی مَالِهِ وَ نَفْسِهِ نَصِیبٌ». اشاره به این كه كسانى در دنیا و آخرت مورد عنایت پروردگارند كه از بذل جان و مال در راه خدا دریغ ندارند، و به بیان دیگر، ایمان، یقین و وفادارى خود را در عمل به اسلام ثابت مى كنند. درست است كه جان و مال همه از سوى خداست و اگر انسان در بذل آنها اقدام كند در واقع به خودش خدمت كرده است؛ زیرا خدا از همگان بى نیاز است، اما خداوند بر اساس الطاف بیكرانش آن را به عنوان حاجتى از سوى خود گرفته است. این سخن درباره مؤمنان داراى مقامات بالا نیست، آنها فقط نصیبى از جان و مالشان را در راه خدا صرف نمى كنند، بلكه هر چه دارند در راه خدا مى دهند. جمله «لَا حَاجَةَ لِلَّهِ»، به معناى بى اعتنایى و اِعراض خداوند از چنین افرادى است كه چیزى از جان و مال را در راه او نمى بخشند؛ زیرا كسى كه به چیزى یا شخصى نیاز ندارد طبعاً اعتنایى هم به او نمى كند، بنابراین جمله «لَا حَاجَةَ ... بیشتر بخوانید» با توجه به این كه خدا به هیچ كس نیاز ندارد كنایه از بى اعتنایى است و منظور از بى اعتنایى این است كه خدا آنها را از مواهب خاص و عنایات ویژه اش محروم مى سازد. این تعبیر مانند بیان كنایه آمیز دیگرى است كه در آیه 67 سوره «توبه» درباره منافقان آمده است: «نَسُوا اللهَ فَنَسِیَهُمْ»؛ (آنها خدا را فراموش كردند و خداوند نیز آنها را فراموش نمود)، یعنى از رحمت خود محروم ساخت. از آنچه در تفسیر دو جمله بالا آمد روشن مى شود كه هر دو جمله این حکمت با هم كمال ارتباط را دارند، زیرا كسانى كه كوتاهى در عمل كنند (یعنى اعمالى دارند؛ ولى كوتاهى مى كنند) خداوند آنها را مبتلا به غم و اندوه مى كند كه این خود نوعى اعتناى به آنهاست و اما كسانى كه مطلقاً عملى ندارند؛ نه در بذل مال و نه در بذل جان، خدا اعتنایى به آنها نداشته و حتى غم و اندوه بیدار كننده نیز بر آنان عارض نمى كند.(3) پی نوشت: پی نوشت: (1). قرآن کریم، سوره مومنون، آیه 99 و 100. (2). همان، سوره زمر، آیه 56. (3). پیام امام امیر المؤمنین(علیه السلام)‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیه‏، تهران‏، 1386 شمسی‏، چاپ اول‏، ج 13، ص 61.