«دخان» از نشانه های «قیامت»

پاسخ اجمالی: همان طور كه در «قرآن» آمده از نشانه هاى نزدیك شدن قیامت، دود غلیظى است كه صفحه آسمان را مى پوشاند و به صورت عذابى در مى آید. در تفسیر آیه 10 سوره «دخان»، میان مفسّران سه قول وجود دارد كه قول قوی تر این است كه آیه اشاره به یكى از نشانه هاى نزدیك شدن قیامت دارد، آسمان را دودِ آشكاری مى پوشاند و مردم دست به دامن لطف خدا مى شوند و خداوند با لطف و كرمش كمى این عذاب را برطرف مى سازد؛ ولى باز منكران ایمان نمى آورند. این تفسیر، موافق ظاهر آیه و اخبار متعدد در منابع تفسیر شیعه و اهل سنت است. پاسخ تفصیلی: یكى از نشانه هاى نزدیكى قیامت، روزى است كه دود غلیظى صفحه آسمان را مى پوشاند و به صورت عذابى در مى آید. «قرآن» در سوره «دخان»، آیه 10 مى فرماید: (منتظر روزى باش كه آسمان، دود آشكارى پدید مى آورد و همه مردم را فرا مى گیرد. این عذاب دردناكى است)؛ «فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَاْتِی السَّماءُ بِدُخَانٍ مُبِینٍ * یَغْشَى النّاسَ هَذَا عَذَابٌ اَلِیمٌ». در تفسیر این آیه در میان مفسّران گفتگو بسیار است و عمدتاً سه قول بیان شده: 1. بعضى آن را اشاره به عذاب روز قیامت مى دانند كه دود وحشتناك و شرر بارى بر سر مجرمان سایه مى افكند؛ ولى این احتمال بسیار بعید به نظر مى رسد؛ چرا كه در ذیل این آیات مى خوانیم: ([كافران در آن روز تقاضاى برطرف شدن عذاب الهى را مى كنند و اظهار ایمان مى نمایند و به آنها خطاب مى شود كه] ما كمى عذاب را برطرف مى سازیم؛ ولى شما باز به كار خود بر مى گردید!)؛ «اِنّا كَاشِفُوا الْعَذَابِ قَلِیلاً اِنَّكُمْ عَائِدُونَ».(1) این معنا در قیامت متصور نیست، به خصوص اینكه در آیه بعد از آن مستقلا اشاره به قیامت و مجازات هاى عظیم آن شده است و نشان مى دهد آنچه قبل از آن ذكر شده مربوط به غیر قیامت بوده است؛ «یَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى اِنّا مُنْتَقِمُونَ».(2) 2. قول دوم اینكه آیه اشاره به قحطى و خشكسالى و مانند آن است كه دامان گروه عظیمى از كفار را در همان زمان پیامبر(صلى الله علیه وآله) گرفت. آنها خدمت پیامبر(ص) آمدند و تقاضاى برطرف شدن عذاب كردند، حضرت دعا فرمود و [عذاب] برطرف شد؛ ولى باز ایمان نیاوردند. بنابراین تفسیر «دُخان»؛ (دود) اینجا به معناى مجازى است؛ چون در ادبیات عرب، واژه «دخان» كنایه از شرّ و بلاى فراگیر است، چنانكه فخر رازى در كلمات خود آورده است(3) یا از این جهت كه هنگام خشكسالى گرد و غبار غلیظ، صفحه آسمان را مى پوشاند كه از آن در اینجا تعبیر به «دخان» شده است؛ زیرا باران نقش مؤثرى در فرو نشاندن گرد و غبار و دود دارد(4) لذا سال هاى قحطى را «سَنَةُ الغَبْراء»؛ (سال پر گرد و خاك) یا «عامُ الرِّماد»؛ (سال خاكستر) مى گویند. اشكالى كه به این تفسیر وارد مى شود این است كه به هر حال «دخان» در معناى حقیقتش یعنى دود به كار نرفته و بدون وجود قرینه اى حمل بر معناى مجازى شده است. 3. تفسیر سوّم آن است كه آیه اشاره به یكى از نشانه هاى نزدیك شدن قیامت مى كند كه آسمان را دودِ آشكار مى پوشاند و مردم دست به دامن لطف خدا مى شوند و خداوند با لطف و كرمش كمى این عذاب را بر طرف مى سازد؛ ولى باز منكران ایمان نمى آورند. این تفسیر، هم موافق ظاهر آیه و هم مطابق اخبار متعددى است كه در منابع تفسیر شیعه و اهل سنت آمده است. در حدیثى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم كه فرمود: «چهار چیز از نشانه هاى نزدیك شدن قیامت است: اوّل ظهور دجّال، دیگرى نزول عیسى، سوّم آتشى است كه از قعر سرزمین عدن برمى خیزد و چهارم دخان [دود]. یكى از اصحاب سؤال مى كند، دخان چیست؟ پیغمبر(ص) آیه فوق را تلاوت فرمود: «فَارْتَقِبْ یَوْمَ تَأْتِی السَّماءُ بِدُخَانٍ مُبِینٍ» و سپس افزود: «یَمْلَأُ مَا بَیْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ یَمْكُثُ اَرْبَعِینَ یَوْماً وَ لَیْلَةً اَمَّا الْمُؤْمِنُ فَیُصِیبُ مِنْهُ كَهَیْئَةِ الزَّكْمَةِ وَ اَمَّا الْكافِرُ بِمَنْزِلَةِ السَّكْرانِ یَخْرُجُ مِنْ مِنْخَرَیْهِ وَ اُذْنَیْهِ وَ دُبُرِهِ»؛ (دودى است كه بین مشرق و مغرب را پر مى كند و چهل شبانه روز باقى مى ماند؛ اما مؤمن حالتى شبیه به زكام به او دست مى دهد و كافر همچون مستان خواهد بود و دود از بینى و گوش ها و پشت او بیرون مى آید)».(5) همین معنا با تفاوتى در منابع شیعه نیز آمده است، آنجا كه امیرمؤمنان علی(علیه السلام) از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نقل مى كند كه: «ده چیز قبل از قیامت به طور قطع واقع مى شود: از جمله آنها قیام حضرت مهدى(عجل الله تعالی فرجه) و نزول حضرت عیسى(علیه السلام) و ظهور دخان را بر مى شمرد».(6) بعضى روایات دیگر نیز در این زمینه وارد شده كه این تفسیر را تأیید مى كند. بنابراین بهترین تفسیر براى آیه، همان تفسیر سوّم است.(7) پی نوشت: پی نوشت: (1). سوره دخان، آیه 15. (2). همان سوره، آیه 16. (3). مفاتیح الغیب، فخرالدین رازى، ابوعبدالله محمد بن عمر، دار احیاء التراث العربى، بیروت، 1420 قمری، چاپ: سوم، ج 27، ص 656. (4). روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم، آلوسى، سید محمود، تحقیق: على عبدالبارى عطیه، دارالكتب العلمیه، بیروت، 1415 قمری، چاپ: اول، ج 13، ص 116؛ تفسیر روح البیان، حقى بروسوى، اسماعیل، دارالفكر، بیروت، بى تا، ج 8، ص 406. (5). الدر المنثور فى تفسیر المأثور، سیوطى، جلال الدین، كتابخانه آیة الله مرعشى نجفى، قم، 1404 قمری، ج 6، ص 29. (6). بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، محقق / مصحح: جمعى از محققان‏، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، 1403 قمری‏، چاپ: دوم، ج 52، ص 209؛ الجامع لأحكام القرآن، قرطبى، محمد بن احمد، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1364 شمسی، چاپ: اول، ج 16، ص 130. (7). گردآوری از كتاب: پیام قرآن‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیة‏، تهران‏، ‏1386 شمسی‏، چاپ: نهم، ج 6، ص 23.