معنای عبارت «یَوْمَ تَرْجُفُ اْلأَرْضُ وَ الْجِبالُ»

پاسخ اجمالی: این تعبیر که می گوید: قیامت «روزى است كه زمین و كوه ها سخت به لرزه مى افتد»، در دو آیه از قرآن مجید دیده مى شود و مربوط به حوادثى است كه منجر به پایان این جهان و سپس آغاز جهان دیگر مى گردد. این توصیفات از یكسو به ناتوانى انسان اشاره کرده و از سوى دیگر از تحولات هول انگیز پایان این جهان و دگرگونى عالَم براى قیامت خبر مى دهد و همه این تعبیرات در راستاى تربیت انسان و هشدارهاى مكرر نسبت به اوست. پاسخ تفصیلی: تعبیر «یَوْمَ تَرْجُفُ اْلأَرْضُ وَ الْجِبالُ» در دو آیه از قرآن مجید با مختصر تفاوتى در مورد روز قیامت دیده مى شود. در آیه 14 سوره مزمّل مى فرماید: (مجازات هاى قیامت و عذاب دردناك آن روزى است كه زمین و كوه ها سخت به لرزه مى افتد و كوه ها به صورت توده هایى از شن نرم در مى آید)؛ «یَوْمَ تَرْجُفُ اْلأَرْضُ وَ الْجِبالُ وَ كانَتِ الْجِبالُ كَثِیْباً مَهیلا» و در آیه 6 سوره نازعات مى خوانیم: (روزى كه زلزله هاى وحشتناك همه چیز را به لرزه در مى آورد)؛ «یَوْمَ تَرْجُفُ الرّاجِفَةُ». جایى كه زلزله هاى هول انگیز تمام زمین را به لرزه درآورند و كوه ها چنان در هم كوبیده شود كه به صورت توده هایى از شن نرم درآید پیداست كه این انسان ضعیف و ناتوان در آنجا چه وضعى خواهد داشت؟! اینها همه مربوط به حوادثى است كه منجر به پایان این جهان و سپس آغاز جهان دیگر مى گردد كه قرآن مجید آنها را به هم آمیخته و در كنار هم قرار داده است. از یكسو از ناتوانى انسان و از سوى دیگر تحولات هول انگیز پایان این جهان و از سوى سوّم دگرگونى عالم براى قیام قیامت و شور محشر خبر مى دهد و همه این تعبیرات در راستاى تربیت انسان و هشدارهاى مكرر و پى در پى نسبت به اوست. «ترجف» و «راجفة» از ماده «رَجْف» به معناى تكان شدید است و لذا به دریاى پرموج «بَحْرٌ رَجّافٌ» مى گویند و «اِرْجافْ» به معناى پراكندن شایعات بى اساسى است كه جامعه را تكان مى دهد و «اَراجِیْف» به ریشه هاى فتنه ها و آشوب ها گفته مى شود. گرچه در معناى «راجفه» در آیه فوق احتمالات مختلفى داده اند از جمله واقعه، صیحه بزرگ و ... بیشتر بخوانید ولى به قرینه آیه دیگر، اشاره به زمین است كه در آن روز سخت به لرزه در مى آید. «كَثِیْب» به معناى «شن متراكم» است و بعضى آن را به معناى «قطعه بزرگ شن» دانسته اند. «مَهِیلُ» به معناى شن بسیار نرمى است كه وقتى پا روى آن مى گذارند پراكنده مى شود و هنگامى كه یكسوى آن را بردارند بقیه فرو مى ریزد و لذا بعضى آن را به معناى شن سیّال تفسیر كرده اند.(1)،(2) پی نوشت: پی نوشت: (1). كتاب العین، فراهیدى، خلیل بن احمد، انتشارات هجرت، قم، 1410 قمری، چاپ دوم، ج ‏4، ص 89، ماده: هیل؛ مجمع البیان فى تفسیر القرآن، طبرسى، فضل بن حسن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372 شمسی، چاپ سوم، ج ‏10، ص 573، المعنى؛ مفاتیح الغیب، فخرالدین رازى، ابوعبدالله محمد بن عمر، دار احیاء التراث العربى، بیروت، 1420 قمری، چاپ سوم، ج ‏30، ص 690، سوره مزمل، آیة 14 تفاسیر دیگر ذیل آیات مورد بحث. (2). گردآوری از كتاب: پیام قرآن‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیه‏، تهران‏، ‏1386 شمسی‏، چاپ نهم، ج 5، ص 69.