منظور از «فرزندان دنیا» و «فرزندان آخرت» در كلام امام علی(ع)

پاسخ اجمالی: امام علی(ع) در خطبه 42 نهج البلاغه مى فرماید: «هر یك از دنیا و آخرت، فرزندانى دارند [كه به آن دل بسته اند]؛ امّا شما از فرزندان آخرت باشید، نه از فرزندان دنیا!». منظور ایشان از فرزندان دنیا، دنیاپرستان بوده و فرزندان آخرت، مؤمنان صالح می باشند. این تعبیر از آن جهت است كه همواره فرزند از طریق وراثت شباهت زیادى به والدین خود دارد. فرزندان دنیا جز خور و خواب و عیش و عشرت، نمى شناسند و تنها به دنیا دل بسته اند؛ ولى فرزندان آخرت، عشق به خدا دارند و از مواهب دنیا براى سعادت ابدى خود بهره مى گیرند. پاسخ تفصیلی: امام علی(علیه السلام) درباره فرزندان دنیا و فرزندان آخرت در خطبه 42 نهج البلاغه مى فرماید: (هر یك از این دو [دنیا و آخرت] فرزندانى دارند [كه به آن دل بسته اند] امّا شما از فرزندان آخرت باشید، نه از فرزندان دنیا!)؛ «وَ لِكُلٍّ مِنْهُمَا بَنُونَ، فَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الاْخِرَةِ وَ لاَتَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْیَا». (چرا كه هر فرزندى روز رستاخیز به پدر خود ملحق مى شود)؛ «فَإِنَّ كُلَّ وَلَد سَیُلْحَقُ بِأَبِیهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ». آرى در اینجا دو خط وجود دارد، خط دنیاپرستان و خط عاشقان آخرت، هر چند گروهى نیز در میان این دو خط سرگردانند! فرزندان دنیا جز خواب و خور و خشم و شهوت، طرب و عیش و عشرت، چیزى را به رسمیّت نمى شناسند. آنها تنها به ظاهر زندگى دنیا دل بسته اند و حتى به خود اجازه نمى دهند كه بیندیشند از كجا آمده اند و در كجا هستند و به سوى كجا مى روند؟ آرى آنها مصداق این آیه اند: «یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیوةِ الدُّنْیا وَ هُمْ عَنِ اْلآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ».(1) آنها چنان در دنیا زندگى مى كنند، كه گویا عمر جاویدان دارند؛ و چنان بر آن و بر اموالشان تكیه كرده اند كه گویا هرگز زوال و فنایى در كار نیست؛ آن گونه كه قرآن مجید مى فرماید: «یَحْسَبُ اَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ»(2)؛ (چنین مى پندارد كه اموالش او را جاودانه مى سازد). چنان براى دنیا در تلاش و كوشش اند و چنان براى به چنگ آوردن ذخائر مادى حریصند كه اگر به آنها گفته مى شد عمر جاویدان و ابدى دارید بیش از این تلاش نمى كردند! ولى آنها كه فرزندان آخرتند با نگاهى دقیق و نافذ به اعماق زندگى دنیا نگریسته و آن را تهی و ناپایدار و بى قرار یافته اند! همچون سرابى فریبنده، در بیابانى خشك و سوزان یا همچون مارى خوش خط و خال كه زهر كُشنده اش را براى طالبانش پنهان كرده است! آنها على وار تشریفات و زرق و برق زندگى دنیا را طلاق داده، طلاقى بائن كه بازگشتى در آن نیست! آنان با الهام گرفتن از قرآن مجید به خوبى مى دانند كه همه انسانها در زیان و خسرانند، جز مؤمنان صالح العمل و طرفدار حق و استقامت و صبر: «وَ الْعَصْرِ * اِنَّ اْلاِنْسانَ لَفى خُسْر * اِلاَّ الَّذیْنَ آمَنْوُا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ».(3) تعبیر از «دنیاپرستان» به فرزندان دنیا و تعبیر از «مؤمنان صالح» به فرزندان آخرت، به این دلیل است كه همواره فرزند از طریق عامل وراثت و ژن ها شباهت زیادى به پدر و مادر خود دارد؛ شباهتى كه سبب محبّت و دوستى و به هم پیوستگى مى شود. آرى دنیاپرستان، فرزندِ دنیا هستند؛ به همین دلیل عشق به دنیا تمام وجودشان را پر كرده است، به گونه اى كه گویى براى آنها دنیا همه چیز است و جز آن چیزى وجود ندارد و در عمل شعارشان «ما هِىَ اِلاّ حَیوتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیى»(4) است. هر چند در عقیده، به ظاهر مسلمانند و به همین دلیل دائماً در جهانى پر از اوهام و خیالات زندگى مى كنند. ولى فرزندان آخرت، عشق به خدا تمام وجودشان را پر كرده است. آنها از مواهب زندگىِ مادى دنیا براى سعادت جاویدان و ابدى خود بهره مى گیرند بى آن كه در آن غرق شوند. تعبیر «اِنَّ كُلَّ وَلَد سَیُلْحَقُ بِاَبِیهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ»؛ (به زودى در قیامت هر فرزندى به پدرش ملحق مى شود) مى رساند که زندگى مادى منهاى ایمان و تقوى در قیامت به صورت دوزخ مجسّم مى شود و دنیاپرستان در آغوش آن قرار مى گیرند، همان گونه كه قرآن مى گوید: «وَ أُمُّهُ هاوِیَةٌ»(5)؛ (مادر و پناهگاه او دوزخ است!) امّا اگر زندگى این جهان توأم با ایمان و تقوى باشد و شكل الهى و اخروى به خود گیرد، در قیامت به صورت بهشت تجسّم پیدا مى كند و این گروه از مؤمنان در آغوش آن قرار مى گیرند.(6) پی نوشت: پی نوشت: (1). قرآن کریم، سوره روم، آیه 7. (2). همان، سوره همزه، آیه 3. (3). همان، سوره عصر، آیات 1 - 3. (4). همان، سوره جاثیه، آیه 24. (5). همان، سوره قارعه، آیه 9. (6). پیام امام امیر المومنین(علیه السلام)‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیة‏، تهران‏، 1386 ش‏، چاپ اول‏، ج 2، ص 468.