شاهدان روز «قیامت»

پاسخ اجمالی: خداوند در قرآن، درباره روز قیامت فرموده: «روزى كه گواهان در آن روز بر مى خیزند» بعضى از مفسّران آن را تنها اشاره به فرشتگان مراقب اعمال و برخى تنها اشاره به پیامبران دانسته اند؛ ولى ظاهر این است كه «اشهاد» مفهوم وسیعى دارد و شامل فرشتگان الهى، پیامبران و مؤمنان می شود. آری در قیامت، شاهدان بسیاری اداى شهادت مى كنند کما اینکه در آیه دیگری می فرماید: «در آن روز، روح و فرشتگان در یك صف قیام مى كنند» روح، از فرشتگان مقرب الهى است و بالاتر از همه فرشتگان و حتى جبرئیل است و با انبیا و امامان معصوم همراه بوده است. پاسخ تفصیلی: خداوند در قرآن، از روز قیامت با این عنوان یاد می كند: (روزى كه گواهان در آن روز برمى خیزند)؛ «وَ یَوْمَ یَقُومُ الاْشْهادُ»(1) «اَشْهادْ» جمع «شاهد» یا «شهید» (همچون «اصحاب» جمع «صاحب» و «اشراف» جمع «شریف») در این جا اشاره به گواهان روز قیامت است، بعضى از مفسّران آن را تنها اشاره به فرشتگان مراقب اعمال و بعضى تنها اشاره به پیامبران دانسته اند؛ ولى ظاهر این است كه «اشهاد» مفهوم وسیعى دارد كه هم فرشتگان الهى را شامل مى شود و هم پیامبران و هم مؤمنان را و بعضى احتمال داده اند كه شامل اعضاى پیكر انسان كه گواهى بر اعمال او مى دهند نیز مى باشد؛ اما با توجه به تعبیر «یقوم»؛ (برمى خیزد) این تفسیر بعید به نظر مى رسد. تعبیر به «قیام» در این گونه موارد اشاره به وضع خاصى است كه در دادگاه ها وجود دارد كه گواهان هنگام اداى شهادت بپا مى خیزند، تا جدّى و مصمم بودن خود را در مسأله شهادت و رسمیّت و احترام دادگاه را نشان دهند. به هر حال آن روز، روزى است كه نه یك شاهد، بلكه شاهدان بسیار در آن دادگاه عظیم اداى شهادت مى كنند، شهادتى كه مایه آبرو و افتخار مؤمنان و رسوایى و ذلت مجرمان است، شهادتى كه بر همه چیز احاطه دارد و چیزى از نظر شهود آن دادگاه پنهان نخواهد بود، شهادتى كه به هیچ وجه قابل انكار مجرمان نیست و آن چنان با قرائن همراه است كه جز قبول و تسلیم راهى در برابر آن وجود ندارد و از این جا مى توان فهمید كه پیام این توصیف الهى درباره قیامت تا چه حد گیرا و موثر است. همچنین در آیه دیگری از روز قیامت به روزى یاد مى كند كه: (در آن روز روح و فرشتگان در یك صف قیام مى كنند)؛ «یَوْمَ یقوم الرُّوْحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفّاً»(2) جمعى از مفسّران معتقدند از آن جا كه صف معناى مصدرى دارد و مفرد و جمع در آن یكسان است در این جا ممكن است اشاره به صفوف مختلف ملائكه باشد و یا لااقل اشاره به دو صف است كه در یك صف روح جاى دارد و در صف دیگر فرشتگان. در این كه منظور از «روح» در این جا چیست؟ اقوال زیادى وجود دارد و به هشت قول یا بیشتر بالغ مى شود؛ ولى از میان آنها چند تفسیر معروف تر است: 1- روح، یكى از فرشتگان مقرب الهى است؛ فرشته اى بالاتر از همه فرشتگان و حتى برتر از جبرئیل و هم او بود كه با انبیا و امامان معصوم همراه بود. 2- منظور، جبرئیل امین، پیك وحى خداست. 3- منظور، ارواح انسان هاست، منتهی قبل از الحاق به بدن ها. 4- منظور، مخلوق با عظمتى است غیر از انسان ها و فرشتگان. 5- منظور، قرآن مجید است و معناى قیام آن ظهور آثار آن در صحنه محشر مى باشد. البتّه براى هر یك از تفسیرهاى فوق به بعضى از آیات قرآن استدلال شده است در حالى كه روح در آیات مختلف قرآن معانى گوناگونى دارد و آنچه از همه در اینجا مناسب تر به نظر مى رسد همان تفسیر اوّل است. در بعضى از روایات معصومین(علیهم السلام) نیز این تفسیر صریحاً آمده است. در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: «هُوَ مَلَكٌ اَعْظَمُ مِنْ جِبْرائِیْلَ وَ مِیْكائِیْلَ»(3)؛ (او فرشته اى است بزرگتر از جبرائیل و میكائیل). از ابن عباس نیز نقل شده كه مى گوید: «خداوند هیچ مخلوقى را بعد از عرش بزرگتر از روح نیافریده است، در روز قیامت او به تنهایى در یك صف و فرشتگان همگى در یك صف قرار مى گیرند».(4)،(5) پی نوشت: پی نوشت: (1). سوره غافر، آیه 51. (2). سوره نبأ، آیه 38. (3). مجمع البیان فى تفسیر القرآن، طبرسى، فضل بن حسن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1372 شمسی، چاپ سوم، ج ‏10، ص 647، المعنى. (4). الجامع لأحكام القرآن، قرطبى، محمد بن احمد، انتشارات ناصر خسرو، تهران، 1364 شمسی، چاپ اول، ج ‏19، ص 186، سوره نبإ، آیات 37 الى 40. (5). گردآوری از كتاب: پیام قرآن‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیه‏، تهران‏، ‏1386 شمسی‏، چاپ نهم، ج 5، ص 83.