لزوم حسابرسی اعمال

پاسخ اجمالی: امام علی(ع) در رابطه با لزوم حسابرسی اعمال می فرماید: «هر كس به حساب خود برسد سود مى برد و آن كس كه غافل بماند زیان مى بیند»، در واقع حسابرسى در زندگیِ مادی، ابزاری براى پرهیز از زیان ها بوده و سبب اصلاح نقاط آسیب پذیر می شود. اما حسابرسى در امور اخروى باید شدیدتر و دقیق تر باشد، زیرا پیامبر(ص) می فرماید: «انسان، باایمان نخواهد بود؛ مگر با دقت اعمال خود را محاسبه كند، دقیق تر از آنچه شریك به حساب شریكش مى رسد»، زیرا بر اساس آیات قرآن نگاهبانانى اعمال ما را نوشته و حساب دقیق آنها را دارند. پاسخ تفصیلی: امام علی(علیه السلام) در بخشی از حکمت 208 «نهج البلاغه» مى فرماید: (هر كس به حساب خود برسد سود مى برد و آن كس كه غافل بماند زیان مى بیند)؛ «مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ رَبِحَ، وَ مَنْ غَفَلَ عَنْهَا خَسِرَ». همیشه مسئله حسابرسى در زندگى مادیِ مردم، وسیله اى براى پرهیز از زیان ها بوده است و وسایل مختلفى براى ثبت و ضبط حساب ها از قدیم الایام فراهم كرده اند. در عصر و زمان ما این وسایل بسیار متنوع و پیچیده شده و دقیق ترین حساب ها را نگهدارى مى كند. بررسى حساب سبب مى شود كه اگر انسان احساس زیان كرد، به سراغ نقطه هاى آسیب پذیر برود و آنها را اصلاح كند تا زیان، تبدیل به سود گردد. اصولاً تمام این جهان بر اساس حساب و نظم آمیخته با آن قرار گرفته است. هر گاه درون بدن خود را ملاحظه كنیم در منطقه خون ما حساب دقیقى حكمفرماست؛ بیش از بیست فلز و شبه فلز و مواد مختلف حاصل از آن خون ما را تشكیل مى دهد و به مجرد این كه نظم آن به هم بخورد بیمارى حاصل مى شود. به همین دلیل پزشكان اولین دستورى را كه مى دهند محاسبه اجزاى تشكیل دهنده خون از طریق آزمایش است تا به وسیله این حسابگرى جلوى بیمارى را بگیرند. آن كس كه این آزمایش ها را به فراموشى بسپارد ممكن است زمانى متوجه شود كه خسارت و زیان وسیعى دامن او را گرفته، در امور مادى دنیا ورشكست و در مسائل طبیعى مانند سلامتى جسم گرفتار بیمارى هاى غیر قابل علاج شده است. اسلام مى گوید: در امور معنوى نیز باید همین گونه؛ بلكه دقیق تر به حساب خویش رسید. آن كس كه مراقب اعمال خویش باشد و حسابرسى دقیق كند سود معنوى مى برد و كسى كه از آن غافل گردد گرفتار خسران و زیان در دنیا و آخرت مى شود. از این رو رسول اكرم(صلى الله علیه وآله) در حدیثى می فرمایند: «لَا یَكُونُ الْعَبْدُ مُؤْمِناً حَتّى یُحاسِبُ نَفْسَهُ أشَدَّ مِنْ مُحاسَبَةِ الشَّریكِ شَرِیكَهُ وَ السَّیِّدُ عَبْدَهُ»(1)؛ (انسان فرد باایمانى نخواهد بود؛ مگر زمانى كه با دقت اعمال خود را محاسبه كند، دقیق تر از آنچه شریك به حساب شریك خود مى رسد یا مولا به حساب بنده خویش). حسابگرى در مسائل معنوى و امور اخروى باید شدیدتر و دقیق تر باشد؛ زیرا غیر ما حسابگرانى هستند كه حساب دقیق اعمال ما را دارند، در حالى كه در امور مادى، هر كس خودش حسابگر خویش است و معمولاً كسى بر او نظارتى ندارد. قرآن مجید در این رابطه مى فرماید: «وَ إِنَّ عَلَیْكُمْ لَحَافِظِینَ * كِرَاماً كَاتِبِینَ * یَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ»(2)؛ «و به یقین نگاهبانانى بر شما گمارده شده * والا مقام و نویسنده [اعمال نیك و بد شما] * كه مى دانند شما چه مى كنید). همچنین در آیه دیگر، در صحنه قیامت خطاب به گناهكاران، مى فرماید: «هَذَا كِتَابُنَا یَنطِقُ عَلَیْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنسِخُ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ»(3)؛ (این نامه اعمال شماست كه ما نوشته ایم و به حق بر ضدّ شما سخن مى گوید، ما آنچه را انجام مى دادید مى نوشتیم). در روایات اسلامى تأكید شده است كه همه روز به حساب خود برسید، یعنى شب هنگام همان گونه كه معمول بسیارى از بازرگان ها و تجار دفاتر خود را به خانه مى برند و به حساب روز خود مى رسند، شما هم شب هنگام به اعمالى كه در روز انجام دادید نگاهى حسابگرانه بیفكنید، اگر خطایى بوده توبه كنید و اگر كار خوبى بوده شكر خدا به جا آورید و آن را تكرار نمایید. امام كاظم(علیه السلام) در حدیثى مى فرماید: «لَیْسَ مِنّا مَنْ لَمْ یُحاسِبْ نَفْسَهُ فِی كُلِّ یَوْمٍ فَإنْ عَمِلَ خَیْراً اِسْتَزادَ اللهَ مِنْهُ وَ حَمِدَ اللهَ عَلَیْهِ وَ إنْ عَمِلَ شَرّاً اِسْتَغْفَرَ اللهَ مِنْهُ وَ تابَ إلَیْهِ»(4)؛ (كسى كه همه روز به حساب خود نرسد از ما نیست؛ اگر كار خیرى انجام داده از خداوند توفیق فزونى بطلبد و خدا را بر آن شكر بگوید و اگر كار بدى انجام داده استغفار كند و توبه نماید و به سوى خدا باز گردد). ارباب سیر و سلوك نیز براى پیمودن مسیر قرب خدا از نخستین توصیه هایى كه به رهروان این راه مى كنند مراقبت اعمال و سپس محاسبه آن است، چرا كه بدون آن، پیمودن این راه پر خوف و خطر امكان پذیر نیست.(5) پی نوشت: پی نوشت: (1). محاسبة النفس‏، ابن طاووس، على بن موسى، شهید ثانى، زین الدین بن على‏، محقق / مصحح: شهید ثانى، زین الدین بن على، كفعمى، ابراهیم بن على‏، مرتضوى‏، تهران‏، 1376 شمسی، چاپ چهارم‏، ص 14، فصل؛ وسائل الشیعة، عاملى، شیخ حر، محمد بن حسن‏، محقق / مصحح: مؤسسة آل البیت(علیهم السلام)‏، مؤسسة آل البیت(علیهم السلام‏)، قم، ‏‏1409 قمری‏، چاپ اول، ج ‏16، ص 99، باب 96 (وجوب محاسبة النفس كل یوم و ملاحظتها و حمد الله على الحسنات و تدارك السیئات)؛ بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، محقق / مصحح: جمعى از محققان‏، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، 1403 قمری‏، چاپ دوم، ج ‏67، ص 72، باب 45 (مراتب النفس و عدم الاعتماد علیها و ما زینتها و زین لها و معنى الجهاد الأكبر و محاسبة النفس و مجاهدتها و النهی عن ترك الملاذ و المطاعم). (2). قرآن کریم، سوره انفطار، آیه 10 تا 12. (3). همان، سوره جاثیه، آیه 29. (4). الإختصاص‏، مفید، محمد بن محمد، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر و محرمى زرندى، محمود، گنکره شیخ مفید، قم‏، 1413 قمری، چاپ اول‏، ص 243، فی بیان جملة من الحكم و المواعظ و الوصایا عنهم؛ بحار الأنوار، همان. (5). پیام امام امیر المؤمنین(علیه السلام)‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیه‏، تهران‏، 1386 شمسی‏، چاپ اول‏، ج 13، ص 599.