عدم تناسب عذاب های شدید اخروی، با گناهان دنیوی!

پاسخ اجمالی: اولا: مجازات های رستاخیز اثر تكوینى و خاصیت عمل دنیایی است و اثر تکوینی عمل همواره با انسان همراه است؛ در حقیقت اعمال انسان در این عالم نابود نمى‏ شود، و باقى مى‏ ماند، در روح او نیز آثار و ملكاتى برجاى خواهد گذشت، سپس این ملكات و آثار عمل در تمام عوالم با انسان همراه است، و آن اعمال نیز در قیامت تجسم مى‏ یابد و با او خواهد بود و او را شكنجه و آزار خواهد داد. ثانیا: عذاب های درد ناک و طولانی آخرت متناسب با شاکله شخصیّتی گناهکاران است؛ گناهکاران اگر هزاران برابر زندگی دنیا هم عمر می کردند باز هم عاقبت شان تغییری نمی کرد و این به آن خاطر است که نفس انسان سال های زیادی در دنیا با خلقیّاتی پرورش می یابد و به اموری عادت می کند که باعث تداوم بر گناه می شوند. به بیان امام صادق(ع) «اهل دوزخ از این رو در دوزخ جاودان باشند كه نیّت داشتند اگر در دنیا جاودان باشند همیشه نافرمانى خدا كنند».ثالثا: گناهکارانی که عذاب می شوند به عذاب های شدید و جاودانه ی آخرت هشدار داده شده اند؛ رهبران الهى و پیامبران بزرگ و اوصیاى آنان، به عذاب شدید و جاودانه ی برخی از گناهان هشدار داده اند. با این حال، در صورت ارتکاب چنین گناهانی، به چه كسى مى‏ توانیم ایراد بگیریم، و بر چه چیز خرده گرفته، و به كدام قانون اعتراض نماییم؛ جز به خودمان! پاسخ تفصیلی: عدم تناسب عذاب های شدید اخروی با گناهان دنیوی: یکی از مهمترین سوالات درباره عذاب های اخروی بحث عدم تناسب عذاب های شدید اخروی با گناهان دنیوی می باشد. برخی از انسان ها بخاطر گناهانی که در مدّت کوتاهی از زندگی دنیا انجام داده اند، در قیامت باید در مدّت طولانی شدیدترین عذاب ها را تحمّل کنند! چگونه این عذاب های طولانی و دردناک با عدالت خداوند سازگار است؟ برای پاسخ لازم است چند نکته درباره عذاب های اخروی مورد توجّه قرار گیرد:مجازات ها و كیفرهاى رستاخیز اثر تكوینى و خاصیت عمل است: اشكال فوق عمدتا از آنجا ناشى شده كه مسأله مجازات الهى را كه از آثار اعمال خود انسان است با مسأله مجازات‏هاى قراردادى اشتباه كرده‏ اند. در حالی که مجازات‏هاى قیامت شباهت زیادى به آثار طبیعى اعمال انسان در این دنیا دارد. فى‏ المثل كسى که افراط در مشروب‏خوارى مى‏ كند، در مدت كوتاهى گرفتار زخم معده و ناراحتى قلب و اعصاب مى‏ شود، و گاه این بیمارى‏ها در تمام طول عمر با او است و او را عذاب و آزار مى‏ دهد. حال اگر كسى بگوید آیا این عدالت است كه در برابر یك‏ماه مشروب‏خوارى كسى شصت سال مبتلى به زخم معده و ناراحتى قلب و اعصاب باشد؟! در پاسخ به او گفته مى‏ شود این اثر عمل خود او است، نه یك مجازات قراردادى، به خصوص این‏كه به چنین شخصى قبلا هشدار داده شده، و این عواقب دردناك به او گوشزد گردیده است. حال اگر این شخص عمر جاویدان در دنیا داشت باید تا ابد با این بیمارى‏ها دست به گریبان باشد، بى‏ آن‏كه خدشه ‏اى به مسأله عدل الهى وارد گردد. در حقیقت اعمال انسان در این عالم نابود نمى‏ شود، و باقى مى‏ ماند. در روح او نیز آثار و ملكاتى برجاى خواهد گذشت، سپس این ملكات و آثار عمل در تمام عوالم با انسان همراه است، و آن اعمال نیز در قیامت تجسم مى‏ یابد و با او خواهد بود و او را شكنجه و آزار خواهد داد.(1) اینجا مسأله زمان و مكان و مقدار جرم مطرح نیست، بلكه مسأله علت و معلول و آثار كوتاه مدت و دراز مدت آن مطرح است، یك كبریت كوچك ممكن است شهرى را به آتش بكشد، و یك گرم بذر خار مغیلان ممكن است بعد از مدتى یك صحراى وسیع خار به وجود آورد كه دائما مزاحم انسان باشد، همان‏گونه كه چند گرم بذر گل ممكن است با گذشتن چند سال، صحرایى از زیباترین و معطرترین گلها به وجود آورد كه عطر آن مشام جان را معطر و دیده و دل را نوازش دهد. حال اگر كسى بگوید یك كبریت چه تناسبى با آتش گرفتن یك شهر دارد و چند بذر كوچك چه تناسبى با یك صحراى خار یا گل مى‏تواند داشته باشد؟ آیا این سؤال منطقى است؟ مسلما نه. اعمال نیك و بد ما نیز همین‏گونه هستند و ممكن است آثار جاودانى بسیار گسترده‏اى از خود به یادگار بگذارند.(2) همان طور که گاهی یک جرقه می تواند سبب انفجار مهیبی گردد و بنای عظیمی را ویران کند، برخی از گناهان نیز می توانند آثار زیانباری داشته باشند. بنابراین، (هیچ كار بدى را كوچك نشمارید اگر چه در نظر شما كوچك باشد)؛ «لَا تُحَقِّرُوا شَیْئاً مِنَ الشَّرِّ وَ إِنْ صَغُرَ فِی أَعْیُنِكُمْ».(3) زیرا همین گناهان به ظاهر کوچک، گاهی همانند یک کبریت کوچک می تواند جنگلی بزرگ را به آتش بکشانند. این به خاطر این است که مجازات ها و كیفرهاى رستاخیز بیشتر جنبه اثر تكوینى و خاصیت عمل دارد و اثر تکوینی بعضی از گناهان همواره با انسان همراه است.عذاب های درد ناک و طولانی آخرت متناسب با شاکله شخصیّتی گناهکاران است: دوّمین نکته در مورد طولانی بودن و جاودانگی عذاب های اخروی این است که طولانی بودن زمان عذاب، بخاطر این است که گناهکاران اگر هزاران برابر زندگی دنیا هم عمر می کردند باز هم عاقبت شان تغییری نمی کرد و این به آن خاطر است که انسان سال های زیادی در دنیا زندگی می کند و نفس او با خلقیّاتی پرورش یافته و به اموری عادت می کند که باعث تداوم بر گناه می شوند. همان طور كه در آیه 99 و 100 سوره مؤمنون به این نکته اشاره شده است: «حَتَّى اذا جآءَ أَحَدَهُم‏ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّى أَعْمَلُ صَالِحاً فِیمَا تَرَكْتُ كَلَّا انَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَ مِنْ وَرآئِهِمِ بَرْزَخٌ الَى‏ یَومِ یُبْعَثُونَ»؛ ([او] مى‏ گوید: پروردگار من! مرا بازگردانید تا شاید آنچه را ترك كرده ‏ام [و كوتاهى نموده ‏ام،] عمل صالحى انجام دهم. [به او مى‏ گویند:] چنین نیست! این سخنى است كه او به زبان مى‏ گوید، [و اگر بازگردد اعمالش مانند سابق است] و پشت سرشان برزخى است تا روزى كه برانگیخته مى‏ شوند). چنین فردی اگر تا ابد هم در عذاب باشد و شدیدترین عذاب را بچشد هرگز با عدل الهی منافات ندارد. در این باره در روایتی از امام صادق(علیه السلام) می خوانیم: «اِنَّمَا خُلِّدَ أَهْلُ النَّارِ فِی النَّارِ لِأَنَّ نِیَّاتِهِمْ كَانَتْ فِی الدُّنْیَا أَنْ لَوْ خُلِّدُوا فِیهَا أَنْ یَعْصُوا اللَّهَ أَبَداً وَ إِنَّمَا خُلِّدَ أَهْلُ الْجَنَّةِ فِی الْجَنَّةِ لِأَنَّ نِیَّاتِهِمْ كَانَتْ فِی الدُّنْیَا أَنْ لَوْ بَقُوا فِیهَا أَنْ یُطِیعُوا اللَّهَ أَبَداً فَبِالنِّیَّاتِ خُلِّدَ هَؤُلَاءِ وَ هَؤُلَاءِ ثُمَّ تَلَا قَوْلَهُ تَعَالَى: «قُلْ كُلٌّ یَعْمَلُ عَلى‏ شاكِلَتِهِ»، قَالَ: عَلَى نِیَّتِه»(4)؛ (اهل دوزخ از این رو در دوزخ جاودان باشند كه نیّت داشتند اگر در دنیا جاودان باشند همیشه نافرمانى خدا كنند و اهل بهشت از این رو در بهشت جاودان باشند كه نیت داشتند اگر در دنیا باقى بمانند همیشه اطاعت خدا كنند. پس این دسته و آن دسته به سبب نیّت خویش جاودانى شدند. سپس قول خداى تعالى را تلاوت نمود: «بگو هر كس طبق شاکله ی خویش عمل می كند» فرمود: یعنى طبق نیّت خویش).گناهکارانی که عذاب می شوند به عذاب های شدید و جاودانه ی آخرت هشدار داده شده اند: مسأله مهم دیگر این است كه رهبران الهى و پیامبران بزرگ و اوصیاى آنان، به عذاب شدید و جاودانه ی برخی از گناهان هشدار داده اند. با این حال، در صورت ارتکاب چنین گناهانی، به چه كسى مى‏ توانیم ایراد بگیریم، و بر چه چیز خرده گرفته، و به كدام قانون اعتراض نماییم؛ جز به خودمان!(5) در صورتی عذاب و مجازات شدید بندگان ظلم می باشد که بدون اطلاع آنها و در قبال جرمی که مرتکب نشده اند بر آنها تحمیل گردد، امّا وقتی همه چیز به روشنی بیان شده و راه های مختلف برای جبران خطاها نیز قرار داده شده، امّا توجّه، اجتناب و توبه ای از جانب بنده وجود ندارد دیگر ظلم و بی عدالتی وجود نخواهد داشت. پی نوشت: پی نوشت: (1). رک: پیام قرآن‏، مكارم شیرازى، ناصر، دار الكتب الاسلامیه‏، تهران‏، 1386 هـ.ش‏، چاپ نهم‏، ج‏ 4، ص 501-502 (2). همان، ج‏ 6، ص 381. (3). وسائل الشیعة، شیخ حر عاملى، محمد بن حسن‏، مؤسسة آل البیت(علیهم السلام‏)، قم، 1409 هـ.ق‏، ج 15، ص 312. (4). الكافی،كلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق‏، محقق/ مصحح: غفارى، على اكبر و آخوندى، محمد، دار الكتب الإسلامیة، تهران‏، 1407 ق‏، ج 2، ص 85، ح 5. (5). پیام قرآن‏، همان، ج‏ 6، ص 381.