تقسیم انسانها در قیامت از جهت حسابرسی

پاسخ اجمالی: مردم در مورد حسابرسی قیامت كاملا با هم متفاوتند و بر چهار گروه تقسیم می شوند: 1. گروهى نسبت به حسابشان بسیار سختگیرى مى شود؛ چون در دنیا در حساب بندگان خدا سخت مى گرفتند و یا كج خُلق و ستمگر بودند. 2. گروهی حسابشان بسیار آسان است و آن هم به خاطر اعمال نیك و خوشرفتارى و آسان گرفتن بر بندگان خدا یا به خاطر آلودگی كمتر به مال و مقام دنیاست. 3. گروهی بدون حساب وارد بهشت مى شوند؛ زیرا آلوده به چیزى از امور دنیا نبودند. 4. كسانى بدون حساب وارد دوزخ مى شوند، مانند پیشواى ستمگر، تاجر دروغگو و پیرمرد زناكار. پاسخ تفصیلی: از مجموع روایات و حتى از اشاراتى كه در بعضى از آیات «قرآن مجید» آمده، به خوبى استفاده مى شود كه حساب روز قیامت، فوق العاده دقیق است: در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم كه: «به مردى فرمود: چرا با برادر مسلمانت این چنین رفتار مى كنى؟ عرض كرد: فدایت شوم، حقّى بر او داشتم و تا آخر از او گرفتم! امام فرمود: بگو ببینم اینكه خدا مى فرماید: (گروهى از بدى حساب مى ترسند)؛ «وَ یَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ» آیا فكر مى كنى از ظلم و ستم خداوند بیمناكند؟ نه والله!، از این مى ترسند كه در حساب آنها دقت شود و تا آخرین مرحله، حساب از آنها بگیرند پس سوء الحساب چیزى جز این نیست».(1) در حدیث دیگرى از امام باقر(علیه السلام) مى خوانیم كه فرمود: «اِنَّما یُدَاقُّ اللهُ الْعِبَادَ فِی الْحِسَابِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَى قَدْرِ مَا آتَاهُمْ مِنَ العُقُولِ فِی الدُّنْیَا»(2)؛ (خداوند در قیامت، نسبت به حساب هركسى به مقدار عقلى كه در دنیا به او داده دقت و سختگیرى مى كند). و از این تعبیر به خوبى استفاده مى شود كه رابطه نزدیكى در میان «میزان فهم و شعور» و «مسئولیت ها» است؛ چراكه حساب الهى به نسبت مسئولیت ها صورت مى گیرد!؛ ولى در مقابل این گروه كه در حسابشان سختگیرى و مناقشه مى شود، گروهى هستند كه حساب براى آنها بسیار آسان است، همان ها كه «قرآن» درباره آنان مى گوید: «فَاَمَّا مَنْ اُوتِیَ كِتَابَهُ بِیَمِینِهِ یُحَاسَبُ حِسَاباً یَسِیراً»(3)؛ (اما كسى كه نامه اعمالش به دست راستش داده شده به زودى حساب آسانى براى او مى شود). و در حدیثى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِیهِ حَاسَبَهُ اللهُ حِسَاباً یَسِیراً وَ اَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِهِ»؛ (سه چیز است در هركس باشد، خداوند حساب او را آسان مى كند و او را به رحمتش در بهشت وارد مى سازد). عرض كردند: اى رسول خدا! آنها چه چیز است؟ فرمود: «تُعْطِی مَنْ حَرَمَكَ وَ تَصِلُ مَنْ قَطَعَكَ وَ تَعْفُو عَمَّنْ ظَلَمَكَ»(4)؛ (عطا كنى به كسى كه تو را محروم كرده و پیوند برقرار كنى با كسى كه از تو بریده و عفو كنى كسى را كه به تو ستم كرده است). و نیز از روایات استفاده مى شود كه «حُسن خُلق» باعث آسانى حساب در قیامت است، در حدیثى از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «حَسِّنْ خُلْقَكَ یُخَفِّفِ اللهُ حِسَابَكَ»(5)؛ (اخلاق خود را نیكو كن تا خداوند حسابت را آسان كند). به هر حال از مجموع این مدارك اسلامى استفاده مى شود كه مردم در مورد حساب الهى كاملا با هم متفاوتند گروهى نسبت به حسابشان بسیار سختگیرى مى شود، آنها كسانى هستند كه در دنیا در حساب بندگان خدا سخت مى گرفتند و یا كج خُلق و ظالم و ستمگر بودند. گروه دیگرى، حسابشان بسیار آسان است، به خاطر اعمال نیك و خوشرفتارى و آسان گرفتن بر بندگان خدا یا به خاطر اینكه اصولا كمتر آلوده به مال و مقام دنیا بوده اند. اما گروه سوّمى هستند كه بدون حساب وارد بهشت مى شوند، چنانكه در حدیثى از پیغمبر اكرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم كه در تقسیم گروه هاى مردم در قیامت فرمود: «وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَیْرِ حِسَابٍ، لِأَنَّهُمْ لَمْ یَلْبِسُوا مِنْ اَمْرِ الدُّنْیَا بِشَیْءٍ وَ اِنَّمَا الْحِسَابُ هُنَاكَ عَلَى مَنْ تَلَبَّسَ بِهَا هَیهُنا»(6)؛ (كسانى هستند كه بدون حساب داخل بهشت مى شوند؛ زیرا آلوده به چیزى از امور دنیا نبودند، حساب در آنجا مخصوص كسانى است كه در اینجا آلوده به امور دنیا باشند!) و در مقابل كسانى نیز هستند كه بدون حساب وارد دوزخ مى شوند! چنانكه در حدیثى از پیغمبر اكرم(صلى الله علیه وآله) مى خوانیم: «اِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُحَاسِبُ كُلَّ خَلْقٍ اِلَّا مَنْ أشْرَكَ بِاللهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِنَّهُ لَا یُحَاسَبُ وَ یُؤْمَرُ بِهِ اِلَى النَّارِ»(7)؛ (خداى متعال به حساب همه مردم رسیدگى مى كند؛ مگر كسى كه براى خدا همتایى قرار دهد، بدون حساب به سوى آتش فرستاده مى شود!) و نیز از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است كه فرمود: « ... بیشتر بخوانید وَ اَمَّا الثَّلَاثَةُ الَّذِینَ یُدْخِلُهُمُ النَّارَ بِغَیْرِ حِسَابٍ فَاِمَامٌ جَائِرٌ وَ تَاجِرٌ كَذُوبٌ وَ شَیْخٌ زَانٍ»(8)؛ (... سه طایفه اند كه بدون حساب وارد دوزخ مى شوند، پیشواى ستمگر، تاجر دروغگو، پیرمرد زناكار!) این بحث را با حدیث دیگرى در همین زمینه پایان مى دهیم: از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نقل شده است كه فرمود: «سِتَّةٌ یَدْخُلُونَ النَّارَ بِغَیْرِ حِسَابٍ: اَلْأُمَراءُ بِالْجَوْرِ وَ الْعَرَبُ بِالْعَصَبِیَّةِ وَ الدَّهَاقِینُ بِالْكِبْرِ وَ التُّجّارُ بِالْكَذِبِ وَ الْعُلَمَاءُ بِالْحَسَدِ وَ الْأَغْنِیاءُ بِالْبُخْلِ»(9)؛ (شش گروهند كه بدون حساب وارد دوزخ مى شوند، فرمانروایان به خاطر ستم و عرب به خاطر شدت تعصّب و كدخدایان [خوانین] به خاطر تكبّر و تجّار به خاطر دروغ و علماء به خاطر حسد و ثروتمندان به خاطر بُخل!) خداوندا! به لطف و كرمت، حساب قیامت را بر ما آسان كن و بر ما ترحّم فرما، تو مى دانى با دست خالى و پرونده تاریك به سوى تو مى آییم «یا اَرْحَمَ الراحمینَ وَ یا اَكْرَمَ الْأَكْرَمِینَ».(10) پی نوشت: پی نوشت: (1). التفسیر، عیاشى، محمد بن مسعود، تحقیق: رسولى محلاتی، سید هاشم، چاپخانه علمیه، تهران، 1380 قمری، ج ‏2، ص 210. (2). الكافی، كلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق‏، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر و آخوندى، محمد، دار الكتب الإسلامیة، تهران، ‏1407 قمری، چاپ: چهارم، ج ‏1، ص 11، (كتاب العقل و الجهل). (3). سوره انشقاق، آیات 7 و 8. (4). تفسیر نور الثقلین‏، عروسى حویزى، عبد على بن جمعه‏، تحقیق: رسولى محلاتى، سید هاشم، انتشارات اسماعیلیان‏، قم‏، 1415 قمری، ‏چاپ: چهارم‏، ج 5، ص 537. (5). الأمالی، ابن بابویه، محمد بن على‏، كتابچى‏، تهران، ‏‏1376 شمسی‏، چاپ: ششم، ص 210. (6). الإحتجاج على أهل اللجاج، طبرسى، احمد بن على‏، محقق / مصحح: خرسان، محمد باقر، نشر مرتضى‏، مشهد، 1403 قمری‏، چاپ: اول‏، ج ‏1، ص 244. (7). عیون أخبار الرضا(علیه السلام)‏، ابن بابویه، محمد بن على‏، محقق / مصحح: لاجوردى، مهدى‏، نشر جهان‏، تهران،‏ 1378 قمری‏، چاپ: اول‏، ج ‏2، ص 34. (8). الخصال‏، ابن بابویه، محمد بن على‏، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، انتشارات اسلامى، قم، 1362 شمسی، چاپ: اول‏‏، ج ‏1، ص 80. (9). كنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال، متقی هندی، علاء الدین علی بن حسام الدین، محقق: بكری حیانی، صفوة السقا، مؤسسة الرسالة، بیروت، 1401 قمری / 1981 میلادی، چاپ: پنجم، ج 16، ص 87. (10). گردآوری از كتاب: پیام قرآن‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیة‏، تهران‏، ‏1386 شمسی‏، چاپ: نهم، ج 6، ص 139.