تناقض آیات قرآن درباره «امكان تكلّم مجرمان» در قیامت!

پاسخ اجمالی: اوّلا: گویندگان صواب كه در آیه 38 سوره نبأ به آن اشاره شده فرشتگان یا مؤمنانند نه مجرمان، و چنان كه مفسّران نیز گفته اند، سخن صواب ایشان همان شفاعت به حق است؛ چنان كه امام صادق(ع) در پاسخ به پرسشى درباره همین آیه فرمود: «كسانى كه در روز قیامت به آنان اجازه داده مى شود سخن صواب گویند، ما اهل بیت هستیم كه خدایمان را ستایش مى كنیم، بر پیامبران درود مى فرستیم و شیعیانمان را شفاعت مى كنیم».ثانیا: در قیامت مراحل، مواقف و موقعیّت‌هاى مختلفى وجود دارد و خداوند مجرمان و کافران را از مطلق مخاصمه و مجادله در محضر خویش نهى نكرده، بلكه از مجادله به هنگام محاسبه اعمال نهى کرده است. چنانکه مخاصمه یاد شده در آیه 28 سوره ق، مربوط به مرحله پس از حسابرسى اعمال و در مقام عذرخواهى است، ولى مُهر شدن لب‌هاى مجرمان در زمان محاسبه و در حین انجام آن است كه مى كوشند گناهان خود را از اساس منكر شوند. پاسخ تفصیلی: امكان «تكلّم مجرمان» در قیامتشمارى از آیات قرآن كریم بر این معنى دلالت مى كند كه در قیامت لب‌هاى مؤمنان مُهر و موم مى شود [الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنَا أَیْدِیهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا كَانُواْ یَكْسِبُونَ](1) و دست و پایشان به گناه اعتراف مى كند و به آنان اجازه دروغگویى و كتمانِ گناه داده نمى شود و اگر چیزى گویند، ناگزیرند به حقایق اعتراف كنند [یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلَائِكَةُ صَفًّا لاَّ یَتَكَلَّمُونَ إِلّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَـنُ وَ قَالَ صَوَابًا](2) و نیز به آنان اجازه مخاصمه و فرافكنى داده نمى شود [لَا تَخْتَصِمُواْ لَدَىَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَیْكُم بِالْوَعِیدِ].(3)از سوى دیگر، شمار دیگرى از آیات قرآن بر این نكته دلالت مى كند كه در روز قیامت، مشركان شرك خویش را انكار مى كنند و قسم یاد مى كنند [وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَكُواْ أَیْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِینَ كُنتُمْ تَزْعُمُونَ * ثُمَّ لَمْ تَكُن فِتْنَتُهُمْ إِلّا أَن قَالُواْ وَ اللهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِینَ](4) و آشكار است كه این قسم و سخن آنان، ناصواب است و برخلاف مفاد آیات نخست، بر این دلالت دارد كه به آنان اجازه سخن گفتن داده شده و با هم مخاصمه [إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ](5) و یكدیگر را نفرین مى كنند [ثُمَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَكْفُرُ بَعْضُكُم بِبَعْض وَ یَلْعَنُ بَعْضُكُم بَعْضًا].(6) با این وجود، چگونه مى توان میان این آیات توافق برقرار كرد؟در پاسخ باید گفت:اوّلا؛ گویندگان صواب كه در آیه دوم [آیه 38 سوره نبأ] به آن اشاره شد، فرشتگان یا مؤمنانند نه مجرمان، و چنان كه مفسّران نیز گفته اند، سخن صواب ایشان همان شفاعت به حق است؛ چنان كه امام صادق(علیه السلام) در پاسخ به پرسشى درباره همین آیه فرمود: «كسانى كه در روز قیامت به آنان اجازه داده مى شود سخن صواب گویند، ما اهل بیت هستیم كه خدایمان را ستایش مى كنیم، بر پیامبران درود مى فرستیم و شیعیانمان را شفاعت مى كنیم».ثانیاً؛ در قیامت صحنه‌هاى گوناگون و موقعیّت‌هاى مختلفى وجود دارد؛ مثلا در آیه «لَا تَخْتَصِمُواْ لَدَىَّ ... بیشتر بخوانید» خطاب خداوند به كافران معاند و در رأس آنان، شیطان است كه آنان را گمراه ساخته و در مقام انكار اِغواى خویش مى گوید: «رَبَّنَا مَا أَطْغَیْتُهُ وَ لَـكِن كَانَ فی ضَـلَالٍ بَعِیدٍ»(7) و از طرفى كفّار نیز مى كوشند شیطان را مسئول گمراهى خویش بدانند و عذاب الهى را متوجّه وى سازند و در نتیجه در محضر خداوند مخاصمه اى میان آنان رخ مى دهد؛ لذا خداوند مى فرماید: «نزد من مخاصمه نكنید: «لَا تَخْتَصِمُواْ لَدَىَّ» و مشكل خودتان را میان خودتان مطرح كنید. بنابراین ظاهر آیه نشان مى دهد كه خداوند آنان را از مطلق مخاصمه و مجادله نهى نكرده، بلكه از مجادله در محضر خودش نهى فرموده است.نكته دیگر آنكه تخاصم یاد شده و نهى از آن در محضر خداوند، مربوط به مرحله پس از فراغت از حسابرسى اعمال و در مقام عذرخواهى است كه پس از اعتراف به گناه صورت مى گیرد، ولى مُهر شدن لب‌هاى مجرمان در زمان محاسبه و در حین انجام آن است كه مى كوشند گناهان خود را از اساس منكر شوند، لیكن در همین زمان، اعضایشان به سخن مى آید و به اعمالشان اعتراف مى كنند. بنابراین در قیامت صحنه‌هاى مختلفى وجود دارد كه برخى از آنها عبارت است از:1. دقّت در حسابرسى؛ در این مرحله لب‌هاى ملحدان و منكران مُهر مى شود.2. پایان حسابرسى؛ در این صحنه، دوزخیان با یكدیگر منازعه مى كنند و هر یك دیگرى را در انجام گناه خود مقصّر مى داند.3. شفاعت اهل ایمان؛ كه همان سخن صواب آنان است.گفتنى است كه هر یك از این صحنه ها، ویژگى و جایگاه خاص خود را دارد. علاوه بر آیات گذشته كه به صحنه هایى از قیامت اشاره داشت، سه آیه زیر نیز بر اختلاف صحنه‌ها حمل مى شود كه در هر سه مورد، به عدم امكان عذرخواهى یا بى فایده بودن عذرخواهى ستمكاران اشاره دارد: «لَا یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ»(8)، «یَوْمَ لَا یَنفَعُ الظَّالِمِینَ مَعْذِرَتُهُمْ»(9) و «فَیَوْمَـئِذٍ لّا یَنفَعُ الَّذِینَ ظَـلَمُواْ مَعْذِرَتُهُمْ».(10)از خدا چیزى را پنهان نمى دارندپرسش: خداوند متعال مى فرماید: «یَوْمَئِذٍ یَوَدُّ الَّذِینَ كَفَرُواْ وَ عَصَوُاْ الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الاَرْضُ وَ لَا یَكْتُمُونَ اللهَ حَدِیثًا».(11) ظاهر آیه شریفه چنین است كه در روز قیامت كافران و نافرمایان هیچ چیز را از خداوند پنهان و كتمان نخواهند كرد، اما در آیه ذیل آمده است كه آنها شرك خویش را كتمان مى كنند: «ثُمَّ لَمْ تَكُن فِتْنَتُهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ وَ اللهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِینَ».(12) چگونه مى توان میان دو آیه جمع كرد؟پاسخ: اولا؛ جمله «لَا یَكْتُمُونَ اللهَ حَدِیثًا» بخشى از تمنّى و آرزوى كافران را ذكر مى كند؛ یعنى آنان با خود مى گویند: اى كاش در دنیا هیچ سخنى را درباره رسالت كتمان نمى كردیم، یا مى گویند: اى كاش در آخرت كفرورزى خود در دنیا را انكار نمى كردیم. این آرزو و تمنّاى دوم از آن جهت است كه آنان در روز قیامت در مرحله نخست، كفر خویش را انكار مى كنند و مى گویند: «وَ اللهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِینَ»، لیكن در مرحله بعدى پشیمان مى شوند و با خود مى گویند: اى كاش از ابتدا به همه چیز اعتراف مى كردیم. ثانیاً، آنان هرگز نمى توانند چیزى را كتمان كنند؛ زیرا اعضاى بدن آنان، از جمله دست و پایشان علیه آنان شهادت مى دهند.(13) پی نوشت: پی نوشت: (1). سوره یس، آیه 65: (الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنَا أَیْدِیهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا كَانُواْ یَكْسِبُونَ). (2). سوره نبأ، آیه 38: (یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلَائِكَةُ صَفًّا لاَّ یَتَكَلَّمُونَ إِلّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَـنُ وَ قَالَ صَوَابًا). (3). سوره ق، آیه 28: (لَا تَخْتَصِمُواْ لَدَىَّ وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَیْكُم بِالْوَعِیدِ). (4). سوره انعام، آیات 22 ـ 23: (وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَكُواْ أَیْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِینَ كُنتُمْ تَزْعُمُونَ . ثُمَّ لَمْ تَكُن فِتْنَتُهُمْ إِلّا أَن قَالُواْ وَ اللهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِینَ). (5). سوره ص، آیه 64: (إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ). (6). سوره عنكبوت، آیه 25: (ثُمَّ یَوْمَ الْقِیَامَةِ یَكْفُرُ بَعْضُكُم بِبَعْض وَ یَلْعَنُ بَعْضُكُم بَعْضًا). (7). سوره ق، آیات 27 و 28. (8). سوره مرسلات، آیه 36. (9). سوره غافر، آیه 52. (10). سوره روم، آیه 57. (11). سوره نساء، آیه 42. (12). سوره انعام، آیه 23. (13). برگرفه از کتاب: نقد شبهات پیرامون قرآن كریم، معرفت، محمدهادی، مترجمان: حكیم باشی، حسن، رستمی، علی اكبر، علیزاده، میرزا، خرقانی، حسن، مؤسسه فرهنگی تمهید، چاپ دوم، 1388، ص 324 الی 327.