«سؤال قبر» در قالب مثالی

پاسخ اجمالی: در این كه «سوالِ قبر» مربوط به روح است یا جسم؟ دو نظر وجود دارد. بعضى معتقدند روح به طور موقّت، به جسم باز مى گردد؛ اما به نظر علاّمه مجلسى، سوال از قالب مثالى است نه این جسم مادّىِ عنصرى. شاهد بر نظر دوم، آیه «رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ»؛ (پروردگارا! ما را دوبار میراندى و دوبار زنده كردى) مى باشد. اگر بخواهد این بدن جسمانى در قبر پاسخگو باشد، باید در قبر حیات موقّتى پیدا كند و در نتیجه، انسان صاحب سه حیات و سه مرگ شود كه با آیه بالا نمی سازد. پاسخ تفصیلی: در این كه سوال قبر مربوط به روح است یا جسم، نظرهاى گوناگونى بیان شده است. بعضى معتقدند روح به طور موقّت، به جسم باز مى گردد (البته نه به طور كامل؛ بلكه به مقدارى كه قادر به پاسخ سؤال باشد) و از سوى فرشتگان خدا، مورد سؤال قرار مى گیرد و پاسخ مى گوید. ولى علّامه مجلسى در تحقیقى كه پیرامون احادیث این باب دارد، در یكى از سخنانش چنین مى گوید: «الْمُرَادُ بِالْقَبْرِ فِی أَكْثَرِ الاَخْبَارِ مَا یَكُونُ الرُّوحُ فِیهِ فِی عَالَمِ الْبَرْزَخِ»؛ (مراد از قبر در اكثر اخبار، چیزى است كه روح در آن در عالم برزخ قرار دارد؛ یعنى قالب مثالى نه این جسم مادّىِ عنصرى) سپس مى افزاید: «این در صورتى است كه ما روح را مجرّد از مادّه بدانیم؛ ولى اگر براى روح نوعى جسم لطیف قایل شویم، بدون نیاز به قالب مثالى، مسأله سؤال و جواب قبر، حل مى شود».(1) از اینجا پاسخ شبهه اى كه بعضى از ناآگاهان مطرح مى كنند كه ما اگر دهان مردگان را علامت گذارى كنیم و بعد از گذشتن یكى دو روز، قبر را بشكافیم، هیچ اثرى كه نشان دهد آنها سخن گفته اند، مشاهده نمى شود، روشن مى گردد؛ زیرا سؤال و جواب از این بدن و با این دهان مادّى نیست تا دنبال چنین اثرى باشیم. از جمله امورى كه بر صحَّت كلام علّامه مجلسى گواهى مى دهد آیه شریفه «رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ»(2)؛ (پروردگارا! ما را دوبار میراندى و دوبار زنده كردى) مى باشد؛ این سخن را گنهكاران در قیامت در پیشگاه خدا مى گویند و نشان مى دهد كه «اِحیا» دو مرتبه بیشتر صورت نگرفته: یكى در دنیا و دیگرى در قیامت. اگر این بدن جسمانى در قبر پاسخگو باشد، باید حیات موقّتى نیز در قبر پیدا كند و در نتیجه، انسان صاحب سه حیات و سه مرگ خواهد شد (حیات در دنیا، حیات در قبر و حیات در قیامت و مرگ قبل از حیات در دنیا و مرگ در پایان عمر و مرگ بعد از حیات در قبر). به این ترتیب، نباید تردید كرد كه سؤال و جواب از روح انسان، در قالب برزخى صورت مى گیرد.(3) پی نوشت: پی نوشت: (1). بحار الأنوار، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏، محقق / مصحح: جمعى از محققان‏، دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، 1403 قمری‏، چاپ: دوم، ج ‏6، ص 271، باب 8 (أحوال البرزخ و القبر و عذابه و سؤاله و سائر ما یتعلق بذلك). (2). سوره غافر، آیه 11. (3). گردآوری از کتاب: پیام امام امیرالمؤمنین(ع)‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیة‏، تهران‏، 1386 شمسی‏، چاپ: اول‏، ج 3، ص 442.