پیام مردگان برای زنده ها

پاسخ اجمالی: امام علی(ع) در بازگشت از صفین، در کنار قبرستانی خطاب به مردگان فرمودند: «اى ساكنان خانه هاى وحشتناك و سرزمین هاى خالى و قبرهاى تاریك! اى خاك نشینان! اى غریبان! اى تنهایان! و اى وحشت زدگان، شما در این راه پیشگام ما بودید و ما نیز به دنبال شما خواهیم آمد. اما خانه هایتان را دیگران ساكن شدند، همسرانتان [اگر جوان بودند به نكاح دیگران درآمدند و اموالتان میان ورثه تقسیم شد. اینها خبرهایى است كه نزد ماست، نزد شما چه خبر؟ آگاه باشید اگر به آنها اجازه سخن گفتن داده مى شد به شما خبر مى دادند كه بهترین زاد و توشه براى سفر آخرت تقوا و پرهیزكارى است». پاسخ تفصیلی: حکمت 130 نهج البلاغه را امام علی(علیه السلام) زمانى بیان فرمود كه: «از [میدان پرغوغا و مملو از تأسف] صفین بازگشته و به كنار قبرستانى كه پشت دروازه كوفه بود رسیده بود: «وَ قَدْ رَجَعَ مِنْ صِفَّینِ فَأَشْرَفَ عَلَى الْقُبُورِ بِظَاهِرِ الْكُوفَةِ». امام(علیه السلام) در این حکمت، اموات آن گورستان را با پنج خطاب تكان دهنده بیدارگر، مخاطب ساخته و فرمودند: (اى ساكنان خانه هاى وحشتناك و سرزمین هاى خالى و قبرهاى تاریك! اى خاك نشینان! اى غریبان! اى تنهایان! و اى وحشت زدگان)؛ «یَا أَهْلَ الدِّیَارِ الْمُوحِشَةِ، وَ الْمَحَالِّ الْمُقْفِرَةِ، وَ الْقُبُورِ الْمُظْلِمَةِ، یَا أَهْلَ التُّرْبَةِ، یَا أَهْلَ الْغُرْبَةِ، یَا أَهْلَ الْوَحْدَةِ، یَا أَهْلَ الْوَحْشَةِ». امام(علیه السلام) در واقع با این تعبیرات نشان داد كه هر انسانى سرانجام در این دنیا به چه سرنوشتى دچار مى شود) امروز در میان دوستان و عزیزان در خانه هاى زیبا و مرفه زندگى مى كند، جمع آنها جمع و اسباب نشاط شان فراهم است، مى گویند و مى خندند و از باده غرور سرمستند؛ ولى فردا جایگاهشان گورستان وحشتناك و قبرهاى تاریك در وحدت و تنهایى خواهد بود. شادى ها و خوشى ها پایان مى گیرد و لذات، خاتمه مى یابد، جمعشان به پراكندگى مى كشد و دوستى ها به فراموشى سپرده مى شود. هنگامى كه امام(علیه السلام) با این خطاب هاى پنج گانه تكان دهنده دل هاى همراهان خود را كه ناظر این صحنه بودند براى پذیرش حق آماده تر ساخت، خطاب به ارواح گذشتگانِ آن قبرستان فرمود: (شما در این راه پیشگام ما بودید و ما نیز به دنبال شما خواهیم آمد)؛ «أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ سَابِقٌ، وَ نَحْنُ لَكُمْ تَبَعٌ لَاحِقٌ». «فَرَط» به كسى مى گویند كه پیشاپیش قافله مى رود و طناب ها و دلوها را براى كشیدن آب از نهر آماده مى سازد. سپس به هر كسى كه در چیزى پیشگام مى شود اطلاق شده است. اشاره به این كه قانون مرگ استثناپذیر نیست؛ انسان ها مانند اهل قافله اى بزرگند كه گروهى پیشاپیش قافله، گروهى در وسط و گروهى به دنبال قافله حركت مى كنند. این قافله به سوى دیار فنا یا به تعبیر دیگر عالم بقا مى شتابد و همه سرانجام به آن مى رسند، هیچ گونه استثنایى ندارد. تفاوت در زمان بندى هاست و اگر انسان به این حقیقت توجه كند به یقین نسبت به اعمال خود مراقبت بیشترى خواهد كرد. آن گاه امام(علیه السلام) اخبار عالم دنیا را در سه جمله خلاصه كرده از آنها اخبار عالم آخرت را پرسش مى كند و مى فرماید: (اما خانه هایتان را دیگران ساكن شدند، همسرانتان [اگر جوان بودند] به نكاح دیگران درآمدند و اموالتان [میان ورثه] تقسیم شد. اینها خبرهایى است كه نزد ماست، نزد شما چه خبر؟)؛ «أَمَّا الدُّورُ فَقَدْ سُكِنَتْ، وَ أَمَّا الاَزْوَاجُ فَقَدْ نُكِحَتْ، وَ أَمَّا الاَمْوَالُ فَقَد قُسِمَتْ، هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا، فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَكُمْ؟». سپس امام(علیه السلام) رو به سوى اصحاب و یاران كرد و فرمود: (آگاه باشید اگر به آنها اجازه سخن گفتن داده مى شد به شما خبر مى دادند كه بهترین زاد و توشه [براى سفر آخرت] تقوا و پرهیزكارى است)؛ «ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ: أَمَا لَوْ أُذِنَ لَهُمْ فِی الْكَلاَمِ لَاَخْبَرُوكُمْ أَنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَى». در واقع امام(علیه السلام) انگشت روى مهم ترین مسائل زندگى انسان ها گذاشته كه براى بدست آوردن آن تلاش مى كنند؛ خانه هاى مرفه، همسران خوب و اموال فراوان. همان چیزى كه در آیه 14 سوره آل عمران آمده است كه مى فرماید: «زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَنَاطِیرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الاَنْعَامِ وَ الْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ اللهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ»؛ (محبّت امور مادى، از [قبیل] زنان و فرزندان و اموال فراوان از طلا و نقره و اسب هاى ممتاز و چهارپایان و زراعت، در نظر مردم جلوه داده شده است؛ [تا در پرتو آن، آزمایش و تربیت شوند؛ ولى] اینها وسایل گذران زندگى دنیاست [و هدف نهایى نمى باشد]، سرانجامِ نیك [و زندگى والا و جاویدان] نزد خداست). گاه مى شود فردى در همه عمرش تلاش مى كند و سرانجام رنج وى در خانه اى مجلل خلاصه مى شود و چقدر براى او دردناك است كه آن را رها كند و كسانى كه هیچ زحمتى براى آن نكشیدند در آن ساكن شوند و گاه محصول همه عمرش در مقدارى از مال و ثروت خلاصه مى شود و بعضى نیز سال ها تلاش مى كنند همسر زیبایى پیدا كنند؛ ولى چیزى نمى گذرد باید همه را رها كرده و راهى دیار اموات شوند و طومار زندگى آنها در هم پیچیده خواهد شد. جالب این كه امام(علیه السلام) مى فرماید: (اگر آنها اجازه سخن گفتن را پیدا كنند فقط یك خبر به شما مى دهند؛ خبرى كه همه چیز در آن جمع است و آن خبر مربوط به زاد و توشه تقواست كه در برزخ و مواقف قیامت، انسان را یارى مى دهد). این سخن برگرفته از آیه شریفه 197 سوره بقره است كه مى خوانیم: «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَ اتَّقُونِ یَا أُوْلِى الاَلْبَابِ»؛ (و زاد و توشه تهیه كنید و بهترین زاد و توشه، پرهیزگارى است و از (مخالفتِ) من بپرهیزید اى خردمندان).(1) پی نوشت: پی نوشت: (1). پیام امام امیر المؤمنین(علیه السلام)‏، مكارم شیرازى، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعى از فضلاء، دار الكتب الاسلامیه‏، تهران‏، 1386 شمسی‏، چاپ اول‏، ج 13، ص 77.