Ərəb tayfaları və yəhudilərin Peyğəmbərə (s) qarşı ittifaqı

Allah-taala bu döyüşə “Əhzab müharibəsi” adını vermişdir. Çünki ərəb tayfaları və yəhudilər Mədinəni mühasirəyə alaraq Peyğəmbəri (s) öldürmək üçün birləşdilər. Onlar Bəni-Əbdullmüttəlibin nəslinin kökünü kəsmək istəyirdilər. Bu hadisə hicrətin dördüncü ilinin Şəvval ayında baş vermişdir. Bunu bir sıra tarixçilər, o cümlədən "Səhih" [1] kitabının müəllifi dəstəkləmiş və bu rəvayət daha etibarlı hesab edilmişdir. Lakin daha məşhur nəzərə görə, hadisə hicrətin beşinci ilində baş vermişdir. [2] Xəndək və ya Əhzab döyüşü, Peyğəmbərimizin (s) iştirak etdiyi mühüm döyüşlərdən biri olmuşdur. Bu müharibə Bəni-Nəzir qəbiləsinin fitnəsi ilə başladı və Qüreyşin bütün müttəfiqləri ilə birlikdə İslamı kökündən məhv etmək üçün birləşmişdir. Müşriklərlə mübarizə aparmaq üçün Salman Farsinin təklifi ilə müsəlmanlar Mədinənin ətrafında xəndək qazdılar. Bu döyüş müsəlmanların qələbəsi ilə başa çatdı və müşriklər geri çəkildi. Xəndək döyüşündə baş verən mühüm hadisələrdən biri də imam Əlinin (ə.s) Əmr ibn Əbduvədi məğlub edərək onu qətlə yetirməsidir.

Müharibənin digər adı

Xəndək döyüşü həmçinin Əhzab döyüşü kimi tanınır [3], çünki Qüreyş qəbiləsi digər müşrik ərəblər və yəhudi qəbilələri ilə birlikdə İslamı məhv etmək məqsədilə Peyğəmbər (s) və müsəlmanlara qarşı ittifaq qurmuşdur. [4]

Xəndək döyüşünün baş vermə tarixi

Tarixçilərin əksəriyyəti Xəndək (Əhzab) döyüşünü hicri tarixinin 5-ci ilində baş verməsini qeyd ediblər. [5] Bəzi qaynaqlarda Şəvval [6] və digər mənbələrdə isə Zilqədə ayında baş verməsi zikr olunmuşdur. [7] Rəvayətə görə Peyğəmbər (s) bu döyüşə şəvval ayının onunda cümə günü yola düşmüş və zilqədə ayının biri şənbə günü başa çatdırmışdır. [8]

Döyüşün başlanmasının səbəbi

Peyğəmbər (s) Bəni Nəzir qəbiləsini xəyanət etdikləri üçün torpaqlarından çıxartdı. Onlar Xeybər adlı bir yerə cəm olaraq digər yəhudiləri Peyğəmbər (s) ilə müharibəyə təhrik etdilər. Elə buna görə də bunu döyüşün əsas başlama səbəbi hesab etmək olar.
Bundan sonra Bəni-Nəzir və Bəni-Vail qəbilələrindən olan yəhudilər, o cümlədən Huyy ibn Əxtəb Nəzri, Səlam ibn Əbil-Huqəyq Nəzri, Kənanə ibn Rəbi ibn Əbil-Huqəyq Nəzri, Hovzə ibn Qeys Vaili və Əbu Əmmar Vaili kimi şəxlər Məkkəyə gedərək Əbu Süfyan və Qüreyşi Allah Rəsulu (s) ilə müharibə etməyə təhrik etdilər. Əbu Sufyan onların Peyğəmbərin (s) əleyhinə düşmənçilik və müharibə üçün ittifaq təklifini müsbət qarşıladı və beləliklə, yəhudilər və Qüreyş bu işdə bir-birləri ilə müttəfiq oldular. [9] Daha sonra həmin yəhudilər Uyəynə ibn Hisn Fəzarinin rəhbərliyi ilə olan Ğətfan qəbiləsinin yanına gəldilər və onlara bir illik Xeybər xurması vəd edərək, Peyğəmbər (s) ilə müharibədə iştirak etmək üçün öz tərəflərinə çəkdilər. [10] Sonra isə Bəni-Suləym ibn Mənsurun yanına gedərək onların da razılığını aldılar. [11]

Müsəlmanların və müşriklərin sayı

Xəndək döyüşündə müşriklərin sayı on min nəfərə çatırdı. [12] Onlardan dörd min nəfəri 300 at və 1500 nəfəri dəvə ilə Qurəyş və onların müttəfiqlərindən idi. [13] Bəzi mənbələrdə isə onların sayı Qurəyş, Ğətfan, Süləym, Əsəd, Əşcə, Qurəyzə, Nəzir və digər yəhudilərlə 24 000 nəfər olaraq göstərilmişdir. [14] Halbuki, bəzi mənbələrdə müsəlmanların sayı yalnız 3000 nəfər kimi zikr olunmuşdur. [15]

Xəndək qazma təklifi

Hədislərə əsasən, Salman Farsi Peyğəmbərə (s) Mədinənin ətrafında xəndək qazmağı təklif etdi ki, bu da əhzabın şəhərə daxil olmasının qarşısını almaq üçün idi. Cəbrail (ə.s) nazil olub Peyğəmbərə (s) bu işi görməyi əmr etdi. Peyğəmbər (s) xəndəyin yerini müəyyənləşdirdi və müsəlmanlara onu qazmağı əmr etdi.
Mürtəza risaləsində [16] qeyd edir ki, Peyğəmbər (s) xəndək qazmağı əmr etdi və bu işi qazmağı Salman Farsi təklif etmişdi. Ərəblər bunu gördükdə dedilər: "Bu, fars hiyləsidir". Xəndəyin qazıldığı yerin adı isə "Məzaz" idi. Səhih kitabının sahibi Vaqidinin nəzərini üstün tutaraq yazır ki, Peyğəmbər (s) özü xəndəyi qazmağa əmr etmişdir. Həmçinin "Şərhul-Əxbarın" imam Əlidən (ə.s) nəql etdiyi rəvayət də bunu təsdiq edir ki, Cəbrail (ə.s) Peyğəmbərə (s) xəndəyi qazmağı əmr etmişdir. [17] Xəndək şəhərin ətrafında qazılan böyük bir çuxurdan ibarətdir. Peyğəmbərin (s) müttəfiqlərindən bir dəstə olan Xuzaə qəbiləsindən bir qrup adam Peyğəmbəri (s) müşriklərin niyyətindən xəbərdar etdilər. Buna görə həzrət Peyğəmbər (s) Mədinədən çıxmaq və ya burada qalmaq barədə insanlarla məsləhətləşdi. Bu vaxt Salman Farsi xəndək qazmaq təklifini verdi. Mədinə əhalisi Uhud döyüşündə Peyğəmbərin (s) rəyinə qarşı çıxaraq məğlubiyyət təcrübələrini nəzərə alaraq şəhərdə qalmağı seçdilər və Salman Farsinin xəndək qazma təklifini qəbul etdilər. Xəndək qazma o zamana qədər ərəb arasında rayic olmayan bir üsul idi və həm müsəlmanları həm də müşrikləri təəccübləndirdi. [18] Əbu Sufyan və tərəfdarları xəndəyi gördükdə dedilər. Bu, ərəb xalqının indiyə qədər xəbərdar olmadığı bir hiylə və plandır. [19]

Musəlmanların və müşriklərin yerləşdiyi yer

Əhzab (muşriklər) Əbu Süfyan ibn Hərbin komandanlığı altında üç orduya bölünmüş şəkildə Mədinəyə çatdılar. Qureyş özü ilə olan müxtəlif qəbilələr Kənanə və Tuhamə tayfaları kimi müttəfiq qəbilələr Rəvmədə “Curf” və “Zəğabə” arasında yerləşdilər. Ğətfan qəbiləsi və onun müttəfiqləri isə Uhud dağının yaxınlığında ordu saldılar. Peyğəmbər (s) isə müsəlmanlarla birlikdə Səl dağının ətəyində yerləşdi, qadınlar və uşaqları isə qalalarda yerləşdirdi. [20]

Bəni Qureyzənin xəyanəti

Xəndək döyüşündə müsəlmanlara qarşı ən çətin anlar Bəni-Qureyzə (yəhudi) qəbiləsinin andlarının pozma xəbəri oldu. Qeyd edək ki, Bəni Qurəyzə qəbiləsi müharibə zamanı nə Peyğəmbərlə (s) birlikdə olacaqlarına, nə də ona qarşı çıxacaqlarına dair and içmişdilər, amma onlar bu andı pozaraq müşriklərlə ittifaq etdilər. Kəb ibn Əsəd Qurəyzi (Bəni-Qurəyzənin başçısı) əvvəlcə andını pozmağa meyilli olmamasına baxmayaraq Huyy ibn Əxtəb tərəfindən təhrik olunaraq öz andını pozdu. [21]
Peyğəmbər (s) bu xəbərin düzgünlüyünü təsdiqləmək üçün Ovs və Xəzrəc qəbilələrinin başçıları Səd ibn Məaz və Səd ibn Ubəydəni Bəni-Qurəyzəyə göndərdi və onlardan xahiş etdi ki, əgər Bəni-Qurəyzənın andlarının pozmaqları doğru olarsa, bu məsələni o həzrətə (s) gizli şəkildə bildirsinlər. Çünki bu məsələ müsəlmanların əhval-ruhiyyəsini zəiflədə bilər. Bəni-Qurəyzə, bu iki nəfərlə ən sərt və alçaldıcı tərzdə danışdılar. O iki nəfər geri qayıdarkən Əzəl və Qara adlı iki qəbilənin adını çəkərək Bəni-Qurəyzənın xəyanətini Peyğəmbərə (s) bildirdilər. Bu iki qəbilənin adlarının çəkilməsindən məqsəd onların "Rəci" hadisəsində Xubəyb ibn Ədi və yoldaşlarına qarşı göstərdikləri xəyanəti xatırlatmaq idi. [22]

Müsəlmanların çətin vəziyyətləri

Müsəlmanlar Mədinəin daxilində Bəni-Qurəyzə tərəfindən ailələrinin təhlükəsizliyinə dair narahatlıq keçirirdilər. Eyni zamanda ön tərəfdən müşriklərin böyük bir ordusu Xəndəyin dar yerlərindən keçərək qarşı-qarşıya gəlməkləri onları böyük bir qorxuya salmışdı. [23] Quran, müsəlmanların qorxusunu və Allahın vədlərinə qarşı olan şübhələrini tam şəkildə təsvir etmişdir. [24] Bu qorxu o qədər böyük idi ki, münafiqlərdən biri olan Muəttəb ibn Quşəyr və ya Mutəb ibn Qəsir dedi: Muhəmməd (s) bizə Kəsra və Qeysərin saraylarını ələ keçirməyi vədi vermişdir, amma indi hətta heç kəs ehtiyacını ödəmək üçün belə çölə çıxmağa cəsarət etmirlər. [25] Müsəlmanlar gündüz və gecə, soyuq və aclıq içində növbə ilə xəndəyi qoruyurdular. [26] Peyğəmbərdən (s) müsəlmanların doymalarına dair möcüzələr nəql edilir. [27]
Bəni Harisə kimi müsəlmanlardan bəzisi Övs ibn Qəyzini göndərərək evlərinin müdafiəsiz olduğunu və düşmənin hücumundan və evlərinin oğurlanmasından qorxduqlarını bəhanə edərək Peyğəmbərdən (s) geri dönmək icazəsi istəyirdilər. [28] Bəni-Qurəyzənın andlarını pozması, şiddətli soyuq, qıtlıq və aclıq, həmçinin müsəlmanların üzərindəki təzyiq ən yüksək həddə çatmışdır.[29] Quran da bu məsələ ilə bağlı ayələrdə buna işarə etmişdir. [30]

Bəni-Qureyzənin təhlükəsi

Bəni Qurəyzənın gecə vaxtı Mədinənin mərkəzinə hücum etmə ehtimalı artdıqda Peyğəmbər (s) səhabələrindən iki qrup (500 nəfər) göndərdi ki, müsəlmanların evlərini qorusunlar. Onlar səhərə qədər təkbir deyirdilər. Çünki müsəlmanların Bəni Qurəyzənın qadınlar və uşaqlara hücum etməsindən qorxusu Qüreyşin özlərinə hücum etməsindən daha böyük idi. [31] Bir gecə iki müsəlman dəstə bir-biri ilə qarşılaşdılar və bilmədən bir-birilərinə ox atdılar. Ondan sonra bu hadisənin təkrarlanmaması üçün "Ha mim La yunsərun" şüarı səsləndirilməyə başladılar. [32] Bəzi təfsirlərdə "Ha mim" Peyğəmbərin (s) adlarından biri olaraq qeyd edilmişdir. [33]

Həzrət Əlinin (ə.s) Əmr ibn Əbduvəd ilə döyüşməsi

Bu döyüşdə şücaəti dillər əzbəri olan və min suvariyə (atlıya) bərabər hesab edilən Əmr ibn Əbdivəd bir neçə nəfərlə birlikdə xəndəyin dar yerindən keçdi. İmam Əli (ə.s) bir neçə müsəlmanla birlikdə onların qarşısını kəsdi. Bədr döyüşündə yaralanmış və Ühüd döyüşündə iştirak edə bilməmiş Əmr ibn Əbduvəd bu dəfə döyüşə hazır idi. O, rəcəz oxuyur və rəqib istəyirdi. İmam Əli (ə.s) onunla döyüşmək üçün ayağa qalxdı, lakin Peyğəmbər (s) ona dayanmağı əmr etdi ki, bəlkə başqa biri irəli çıxa. Müsəlmanlar Əmr ibn Əbdivəd və onunla birlikdə olan igidlərdən qorxaraq sükut etdilər və heç kim onunla döyüşə könüllü olmadı. Bu vəziyyət uzanırdı və digər tərəfdən də Əmr ibn Əbduvəd təkəbbürlüklə qışqırıb döyüşə çağırırdı, hətta o qədər qışqırdı səsi batdı. Nəhayət, Peyğəmbərin (s) icazəsi ilə imam Əli (ə.s) onunla döyüşə hazırlandı. Peyğəmbər (s) əmmaməsini çıxarıb Əlinin (ə.s) başına qoydu, qılıncını da ona verdi və onu döyüşə yola saldı. İmam Əli (ə.s) irəli atıldı və Əmr ibn Əbduvədə ya İslam dinini qəbul etməyi ya da döyüşdən əl çəkməyi təklif etdi. Əmr hər iki təklifi rədd etdi. Bu vaxt imam Əli (ə.s) ona atdan düşüb döyüşməyi təklif etdi. Əmr bunu qəbul edib atdan yerə düşdü. Aralarında şiddətli döyüş başladı. Həzrət Əli (ə.s) Əmr ibn Əbduvədin vurduğu zərbəni qalxanla dəf etdi və sonra ona güclü bir zərbə endirərək onu qətlə yetirdi. Bunun ardından Əmr ibn Əbduvədin yoldaşları ətrafından qaçmağa başladılar. İmam Əli (ə.s) bu qələbədən sonra təkbir dedi, sonra xəndəyi keçərkən tələyə düşən Nofəl ibn Abdullahı da döyüşdə qətlə yetirib Peyğəmbərin (s) yanına qayıtdı. [34]
Bəzi xəbərlərə əsasən Əmr ibn Əbduvədin zirehi çox dəyərli olsa da həzrət Əli (ə.s) alicənablıq edərək ona toxunmadı. Hətta ikinci xəlifə imam Əlini (ə.s) məzəmmət edərək soruşdu ki, nə üçün zirehini bədənindən çıxarıb götürmədi. Əmr ibn Əbduvədin bacısı bu hadisədən xəbər tutaraq dedi. Heç vaxt qardaşımın öldüyünə görə təəssüflənmirəm, çünki o, kərim (uca könüllü) bir insanın əli ilə öldü. Əgər başqa biri onu öldürsəydi, ömrüm boyu ağlayardım. [35]

Peyğəmbərin (s) Əlinin (ə.s) fəziləti haqqında sözü

Həzrət Əlinin (ə.s) Əmr ibn Əbduvədi öldürməsi İslam dininin qələbəsi və kafirlərin bu döyüşdə məğlub olması üçün o qədər təsirli oldu [36] ki, Peyğəmbər (s) bu barədə buyurdu: "Əlinin (ə.s) bir zərbəsi iki aləmin (cin və insanların) ibadətindən daha üstün və daha yaxşıdır". Başqa bir rəvayətdə isə belə buyurmuşdur: "Əlinin (ə.s) Əmr ilə mübarizəsi, qiyamət gününə qədər ümmətimin bütün əməllərindən üstündür." [37] Həmçinin imam Əli (ə.s) Əmr ilə döyüşərkən Peyğəmbər (s) buyurdu: "Bütün İslam (və ya iman) bütün küfrə (və ya şirkə) qarşı dayanmışdır". [38]

Müsəlmanların zəfərinin müxtəlif amilləri vardır

Həzrət Əlinin (ə.s) Əmr ibn Əbduvədlə mübarizəsi, hansı ki, müşriklərin Əhzab ordusunun məğlubiyyətinə və geri çəkilməsinə səbəb oldu. [39] Amma bununla yanaşı tarixçilər Xəndək döyüşündə müsəlmanların qələbəsinə kömək edən digər amilləridə zikr edir:
1. Vaqidinin dediyinə əsasən [40] müşriklər ordu ilə Mədinəyə çatdıqda heç bir əkin sahəsi qalmamışdı və insanlar bir ay əvvəl əkinlərini biçmişdilər. Nəticədə, yer üzündə qalan otlar Qurəyşin atları və həmçinin 300 Gətfani atlar üçün kifayət etmirdi. Dəvələr isə zəiflikdən ölmək üzrə idilər, Mədinə torpaqları da yağış yağan olmadığı üçün qurumuşdu.
2. İbn Səd [41], Peyğəmbərin (s) duası, onun qəbul olunmasının, həmçinin qeybi yardımların roluna işarə etmişdir. Peyğəmbər (s) bazar ertəsi, çərşənbə axşamı və çərşənbə günü “Əhzab” məscidində dua etdi: "İlahi! Əhzabı (müşrikləri) qaçır və məğlub et!" Nəhayət, Peyğəmbərin (s) duası çərşənbə günü günorta namazı ilə əsr namazı arasında qəbul olundu. Soyuq qış gecəsində elə bir güclü fırtına qopdu ki, heç bir çadır, od və ya qab-qazan qalmadı. [42] Quran da Əhzab surəsinin 9-cu ayəsində bu ilahi yardımdan bəhs edir. [43]
(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِيحًا وَجُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا ۚ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا)
"Ey iman gətirənlər! (Xəndək, yaxud Əhzab vuruşunda Qüreyş, Qətəfan və yəhudilərin Bəni-Nəzir qəbilələrindən təşkil olunmuş) ordular sizin üstünüzə gəldiyi zaman Allahın sizə olan nemətini yada salın. O vaxt Biz onların üstünə külək və sizin görmədiyiniz (mələklərdən ibarət) qoşun göndərmişdik. Allah o zaman sizin nə etdiyinizi görürdü". [44]

Müşriklərin məğlubiyyətinin nəticələri

Xəndək döyüşündə Əhzabın (müşriklərin) məğlubiyyəti onlar üçün son dərəcə ağır bir zərbə oldu. Belə ki, onların yenidən təşkilatlanaraq ordu qurub hücum etmə imkanını tamamilə əlindən aldı. Eyni zaman da Mədinədə İslam dövlətinin gücünü daha da artırdı. Necə ki, Əmr ibn Əbduvəd imam Əlinin (ə.s) vasitəsi ilə öldürüldü və bundan iki-üç sonra müşriklər qaçmağa başladılar, həzrət Peyğməmbər (s) buyurdu: “Bundan sonra biz onlarla vuruşacağıq amma onlar bizim üzərimizə gəlməyəcəklər”. Və elə də oldu, nəhayət, Allah-taala Məkə şəhərini Peyğəmbərin (s) əli ilə fəth etdi. [45] Peyğəmbəri-Əkrəm (s) Əmr ibn Əbduvəd öldürüldükdən sonra Əmirul-möminin imam Əliyə (ə.s) buyurdu: "Ey Əli (ə.s)! Sənə müjdə verimmi? Bu günkü əməlin ümmətimin bütün əməlləri ilə müqayisə olunsa, sənin əməlin onların hamısından üstün olar. Çünki Əmr ibn Əbduvədin öldürülməsi ilə bütün müşrik evlərinə zillət və alçaldılma və bütün müsəlman evlərinə isə izzət və qürur daxil oldu". [46]

Statistika

Müsəlmanların mühasirəsi on beş gün davam etdi. [47] Bu müddət ərzində mühasirə və ox atışları ilə keçdi, amma döyüş baş vermədi. [48] Peyğəmbər (s) İbn Məktumu Mədinədə öz yerinə qoymuşdur. [49] Xəndək döyüşündə altı müsəlman şəhid oldu. Müşriklərdən isə səkkiz nəfər öldü. [50] Dİqqətinizə çatdıraq ki, Allah-taala Quranda bir neçə surədə Xəndək muharibəsi və möminlərin qələbəsi haqqında bəhs etmişdir. O, cümlədən:
Bəqərə surəsində buyurur:
(أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ ۖ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّىٰ يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَىٰ نَصْرُ اللَّهِ ۗ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ)
"(Ey möminlər!) Sizdən əvvəlkilərin başına gələnlər sizin başınıza gəlməmiş behiştə daxil olacağınızımı güman edirsiniz? Onları (şiddətli) fəlakət və sıxıntı elə bürümüş, elə sarsılmışdılar ki, hətta Peyğəmbər və iman gətirənlər birlikdə: “Allahın köməyi nə vaxt gələcək?” – demişdilər. Bilin ki, Allahın köməyi (sizə) yaxındır!". [51]
Dİgər bir surədə buyurur:
(وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا ۚ وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ ۚ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا)
"Allah kafirləri qəzəbli olduqları (məqsədlərinə çatmadıqları) halda geri oturtdu. Onlar heç bir xeyir (qənimət) əldə edə bilmədilər. Döyüşdə (zəfər çalmağa) Allah möminlərə kifayət etdi. Allah yenilməz qüvvət sahibi, qüdrət sahibidir!". [52] Həmçinin Nisa surəsinin 51-55 və Əhzab surəsinin 9-24-cü ayələri də Xəndək döyüşü haqqında nazil olmuşdur. [53]

Hazırladı: Şahbazov Məhəmməd

[1] Seyid Cəfər Murtəza, Amuli, Əssəhih-min sirətin-Nəvəbiyyil-Əzəm.

[2] Amuli, Əli Kurani, Əssirətun-Nəbəviyyə ində Əhlil-Beyt (ə.s), cild 2, səh.271

[3] İbn Səd, Təbəqatul-Kubra, cild 2, səh.65

[4] Salehi Şami, səbilul-Huda vər-Rəşad, cild 5, səh.415

[5] İbn Hişam, cild 3, səh.224; Tarixi Təbəri, cild 2, səh.564

[6] İbn Hişam, cild 3, səh.224; Tarixi Təbəri, cild 2, səh.564

[7] Vaqidi Məğazi, cild 2, səh.440; Bəlazəri, Ənsabul-Əşraf, cild 1, səh.113

[8] İbn Həbib, səh.113

[9] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.441-442; Bəlazəri Ənsabul-Əşraf, cild 1, səh.409; Tarixi Təbəri, cild 2, səh.565

[10] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.442-443; Tarixi Təbəri, cild 2, səh.566

[11] Bəlazəri Ənsabul-Əşraf, cild 1, səh.409

[12] İbn Hişam, cild 3, səh.230; İbn Səd, Təbəqatul-Kubra, cild 2, səh.66

[13] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.443

[14] Məsudi, səh.250

[15] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.453, İbn Səd, Təbəqatul-Kubra, cild 2, səh. 66; Tarixi Təbəri, cild 1, səh.570

[16] Rəsailul-Murtəza, cild 4, səh.117

[17] Seyid Cəfər Murtəza Amuli, Əssəhih-min sirətin-Nəvəbiyyil-Əzəm, cild 9, səh.79; Amuli, Əli Kurani, Əs-Sirətun-Nəbəviyyə ində Əhlil-Beyt (ə.s), cild 2, səh.274

[18] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.445; İbn Hişam, cild 3, səh.235; Bəlazəri, Ənsabul-Əşraf, cild 1, səh.409-410

[19] İbn Əbil-Hədid, Şərhi Nəhcul-Bəlağə, cild 18, səh.35

[20] İbn Səd, Təbəqatul-Kubra, cild 2, səh.66; İbn Əsir, cild 2, səh.186

[21] İbn Səd, Təbəqatul-Kubra, cild 2, səh.67; Bəlazəri, Ənsabul-əşraf, cild 1, səh.410

[22] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.458-459; Tarixi Təbəri, cild 2, səh.571-572

[23] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.464-474

[24] Tarixi Təbəri, cild 10, səh.262-270

[25] Yəqubi, cild 2, səh.51; Tarixi Təbəri, cild 2, səh.572

[26] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.459-468

[27] Əbu Nəim İsfahani, Dəlailun-Nubuvvəh, səh.433

[28] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.463; İbn Həbib, səh.469

[29] İbn Hişam, cild 2, səh.243

[30] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.495

[31] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.460-468; İbn Səd, Təbəqatul-Kubra, cild 2, səh.67

[32] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.474

[33] Suyuti, Əl-İtqan fi ulumil-Quran, cild 3, səh.33

[34] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.470-471; İbn Hişam, cild 3, cəh.234-237; Tarixi Təbəri, cild 2, səh.573-574; Şeyx Mufid, İrşad, cild 1, səh.9; Təbərsi, cild 1, səh.379-382

[35] Müstədrək, Hakim, cild 3, səh.32; Şeyx Cəfər Sübhani, Fruği Əbədiyyət, səh.628

[36] Nurəddin Hələbi, cild 2, səh.428

[37] Hakim Nişaburi, Əl-Musdədrək ələs-Səhihəyn, cild 3, səh.32; İzziddin İci, Əl-Muvaqif fi elmil kalam, səh.412

[38] Kəraci, Kənzul Fəvaid, cild 1, səh.297; Təbərsi, cild 1, səh.381; İbn Əbil-Hədid, Şərhi Nəhcul-Bəlağə, cild 13, səh.261; cild 19, səh.61, İbn Tavus, cild 2, səh.267

[39] Şeyx Mufid, İrşad, cild 1, səh.105; İbn Əbil-Hədid, şərhi Nəhcul-Bəlağə, cild 5, səh.7

[40] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.444

[41] İbn Səd, Təbəqatul-Kubra, cild 2, səh.73-74

[42] İbn Hişam, cild 3, səh.242-243; Tarixi Təbəri, cild 2, səh.578-579; Əbu Nəim İsfahani, Dəlailun-Nubuvvəh, səh.435-436

[43] Qummi, Təfsirul-Qummi, cild 2, səh.177

[44] Əhzab 33/9

[45] Şeyx Mufid, İrşad, cild 1, səh.105-106; İbn Əsir, cild 2, səh.184; İbn Əbil-Hədid, Şərhu Nəhcul-Bəlağə, cild 19, səh.62; Amuli, cild 11, səh.239

[46] Muhəmməd Baqir Məclisi, Biharul-Ənvar, cild 29, səh.2

[47] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.440; Bəlazəri, Ənsabul-Əşraf, cild 1, səh.412; İbn Səd, Təbəqatul-Kubra, cild 2, səh.73; Tarixi Təbəri, cild 2, səh.572;

[48] Əvvəlki mənbə.

[49] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.441

[50] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.495-496; Yəqubi, cild 2, səh.51

[51] Bəqərə 2/214

[52] Əhzab 33/25

[53] Vaqidi, Məğazi, cild 2, səh.494-495; Tarixi-Təbəri, cild 2, səh.565

Əl-Mücib tətbiqini quraşdır